خراسانى در آن حضور داشتند . در اين مجلس ، ميرزاى نائينى به آخوند خراسانى پيشنهاد مىكند كه از يك سو براى رفع اختلاف ميان علما و از سوى ديگر جهت دستيابى به نظام ايده‌آل و مورد آرزوى علما در زمان غيبت ، به جاى نظام مشروطه ، حكومت عدل اسلامى تأسيس شود . آخوند خراسانى در پاسخ به پيشنهاد نائينى مىگويد : « بيانات و استدلال‌هاى شما ، اگر هم فرض كنيم به لحاظ نظرى درست است و ايراد و اشكال به آن وارد نيست ، امّا در مرحلهء عمل ، تبعات نامطلوبى دارد كه اگر راهى براى گريز از آن تبعات پيدا نكنيم ، قبول پيشنهاد شما و سپردن حكومت به علماى دين ، ضررهايش بسيار بيش از منافعش خواهد بود » . سپس آخوند به بيان اشكالات عملى مترتّب بر حاكميت سياسى فقيهان پرداخت و « شش ايراد » « 1 » يا به نقل ديگر « افزون از ده دليل » « 2 » و يا به نقل ديگر « 21 دليل » ! « 3 » ذكر كرد . نوع دلايل و آن چه به عنوان مفاسد حاكميت سياسى فقيهان ، در اين گزارش به آخوند خراسانى نسبت داده شده است ، شبيه مطالب گزارش قبل است . خلاصهء برخى از دلايل منتسب به آخوند خراسانى در پاسخ پيشنهاد ميرزاى نائينى چنين است : بررسى ما به پنج دليل ، نمىتوانيم به گزارش مذكور اعتماد و اطمينان نماييم : الف . ناسازگارى « گذشت زمان طولانى » و « دقيق بودن گزارش » آقاى اكبر ثبوّت ، مطالب مذكور را كه ضمن گزارش بسيار مفصّلى و هم‌راه با جزئيات بسيار ( روايات ، اشعار ، ضرب المثل‌ها ، اسامى و واقعيّات تاريخى و . . . ) است ، در دههء چهل شمسى ، از شيخ آقا بزرگ شنيده و نوشته است . بنا به اعتراف خود ايشان ، « در يورش‌هاى مكرّر ساواك » در سال‌هاى 1351 و 1352 ش ، بسيارى از نوشته‌ها و آن

--> ( 1 ) . آفتاب ، ش 25 ، ص 8 و 9 ( 2 ) . مجموعه مقالات همايش بررسى مبانى فكرى و اجتماعى مشروطيت ايران ، ص 250 و 259 ( 3 ) . جزوهء « آراى آخوند خراسانى پيرامون حكومت اسلامى »