چه از بزرگان به يادگار داشت ، از دست رفت و ايشان نيز به دليل « عمق فاجعه » و « كثرت گرفتارى » و « عدم فرصت » به « تحرير مجدّد آنها نپرداخت » . تا آن كه در سال 1359 ، مباحثات با برخى افراد ، ايشان را « به ياد آن چه از شيخ آقا بزرگ شنيده بود » انداخت و موجب شد « با كمك يادداشت‌هاى غارت نشده و آن چه از شنيده‌ها به ياد داشت » ، مقالهء مفصّلى در چند قسمت بنويسد . اين مقاله به چاپ نرسيد و « نسخهء پاك‌نويس شدهء آن ، اين قدر دست به دست گشت تا گم و گور شد » . مجدداً - پس از حدود 22 سال - در سال 1381 شمسى ، در جريان گفتگو با برخى افراد ، سخن به آخوند خراسانى و مشروطيّت كشيده شد . اين مسئله در ادامه ، موجب شد مقدارى از پيش‌نويس مقاله‌اى را كه در سال 1359 ، نوشته بود ، پيدا شود . « اين‌گونه ، طرح اوّليهء كتاب ديدگاه‌هاى سياسى - اجتماعى آخوند خراسانى و شاگردانش فراهم آمد » كه مطالب و گزارش‌هاى ذكر شده ، بخشى از مطالب آن نوشتار تفصيلى است . سؤال اين است كه چگونه مىتوان به چنين گزارش تفصيلىاى كه تمام آن ، جنبهء نقلى و تاريخى دارد و آيات ، روايات و اشعار و ضرب المثل‌هاى بسيارى در آن ذكر شده و از سوى ديگر بسيارى از آن ، از بين رفته و مجدّداً بازسازى شده است ، اعتماد نمود ؟ با توجّه به آن كه آقاى ثبوّت بر اين نكته تأكيد مىكند كه « هيچ نكته‌اى و حتى هيچ مستندى ، اعم از آيه و روايت و شعر و ضرب المثل و . . . بر محتواى آن چه از شيخ آقا بزرگ ( و بزرگان ديگرى كه نام برده‌ام ) شنيدم ، نيفزودم ! « 1 » لازمهء پذيرش گزارش آقاى ثبوّت ، آن است كه اوّلًا ، بپذيريم شيخ آقا بزرگ ، حافظه‌اى خارق العاده داشته كه پس از گذشت بيش از پنجاه سال ( حدود 1286 تا حدود 1340 ) ، مطالب و گفته‌هاى تفصيلى آخوند در جلسات مختلف را « 2 » هم‌راه با

--> ( 1 ) . حيات سياسى ، فرهنگى و اجتماعى آخوند خراسانى ، ص 536 و 537 ( 2 ) . مطالب آقاى ثبوّت از شيخ آقا بزرگ ، بسيار زياد است . تنها يك مورد آن كه در بارهء پاسخ‌هاى آخوند به پيشنهاد نائينى است - و در جزوهء « آراى آخوند خراسانى صاحب كفاية الاصول پيرامون تشكيل حكومت اسلامى » آمده - در حدود 35 صفحه ( هر صفحه حدود 350 كلمه ) است !