از معتزله كه نام برديم و عموم شيعيانى كه بعدها از خوارج شده‌اند ، در تخطئهء معاويه و عمرو عاص و گمراهى آنان در جنگ با على ( ع ) متفقند . گروهى از مرجئه « 1 » و گروهى از اصحاب حديث كه مجبره‌اند نيز همين عقيده را دارند ، با اين تفاوت كه در مورد عذاب معاويه و عمرو عاص و به دوزخ در افتادن آن دو سكوت مىكنند و براى آن دو و همهء كسانى كه همراه آن دو بوده‌اند و ظاهرا مسلمان شمرده مىشدند اميد عفو از پيشگاه خداوند دارند و آنان در مورد خوارج هم با اينكه حكم به گمراهى آنان مىدهند همين عقيده را دارند . عقيدهء خوارج خوارج همگى مىگويند كه على ( ع ) در جنگ با مردم بصره و شاميان ، بر حق و صواب بوده است و آنان كه با على ( ع ) جنگ كرده‌اند كافر و گمراه و سزاوار جاودانگى در آتشند . با وجود اين مدعى هستند كه على ( ع ) در خوددارى از ادامهء جنگ با شاميان پس از اينكه آنان قرآنها را بلند كردند مرتكب خطا شده است ، زيرا آنان با اين كار حيله كردند . خوارج در اين مورد خود را هم گنهكار مىدانند ، كه نخست در اين كار موافق بوده‌اند و از ادامهء جنگ با ستمگران خوددارى كرده‌اند ولى مدعى هستند كه چون پشيمان شده‌اند و توبه كرده‌اند و به جنگ قيام كرده‌اند از عهدهء جبران گمراهى خود بيرون آمده‌اند و به اسلام و ايمان بازگشته‌اند و چون على ( ع ) تقاضاى آنان را براى ادامهء جنگ نپذيرفته و بر صلح با معاويه پايدار مانده است از دين مرتد و از دايرهء اسلام بيرون رفته است . اين شبههء ايشان مضمحل شده است و فساد آن بر اهل خرد پوشيده نيست ، زيرا على ( ع ) از جنگ با شاميان دست برنداشت مگر به سبب سستى و زبونى ياران خود و اينكه از يارى او خوددارى كردند و از ادامهء جنگ دست برداشتند و او را مجبور به پذيرفتن حكميت كردند و پس از آن در مدت صلح ، ادامهء جنگ براى آن حضرت جايز نبوده است كه پيمان‌شكنى ميان هر ملتى به ويژه ملت مسلمان ممنوع و نارواست .

--> ( 1 ) « مرجئه ، گويند كه مسلمانان را گناه با ايمان هيچ ضرر نرساند » . به نقل از توضيح الملل ؛ ج 1 ، ص 14 . و براى اطلاع بيشتر رجوع كنيد به اشعرى ، المقالات و الفرق ، تعليقهء استاد دكتر محمد جواد مشكور ، چاپ تهران ، 1360 ه ش ؛ ص 131 . م