بر امام عدلى چون على ( ع ) خروج كرده و موجب كشته شدن گروه زيادى از مسلمانان شده‌اند دشوار است . بسيارى چنين باور دارند كه آنان توبه كرده‌اند و مورد رحمت و غفران قرار خواهند گرفت و در اين مورد هم ميان گروههاى مختلف مسلمان اختلاف نظر است . اين شك و ترديد در محيط بغداد ( قرن چهارم و پنجم هجرى ) با توجه به رشد مكتبهاى اعتزال و شيعه بيشتر مطرح بوده است . براى اطلاع مىتوان به پاسخهاى سيد مرتضى به قاضى عبد الجبار معتزلى كه در جاى جاى كتاب شريف شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد آمده است مراجعه كرد . در منابع فارسى خوشبختانه با مرورى به كتاب انديشه‌هاى كلامى شيخ مفيد مىتوان نمونه‌هاى آن را بسيار واضح ديد . شايد به همين جهت است كه شيخ مفيد بر خود لازم مىديده است دربارهء اين جنگ تأليفى انجام دهد تا بتواند شك و ترديد را بزدايد يا از آن بكاهد ، در صورتى كه اين وظيفه را در مورد جنگ صفين احساس نمىكرده است ، زيرا معاويه پس از شهادت امير المؤمنين على ( ع ) با پادشاهى بيست سالهء خود پرده از چهره برداشته بود و خود را به مصداق « از كوزه همان برون تراود كه در اوست » نشان داده بود . به اين جهت دفاع از على ( ع ) در برابر او مطلقا لزومى نداشت ، در حالى كه در جنگ جمل به سبب كشته شدن طلحه و زبير و مطالبى كه بعدها از سوى عايشه و خواهرزاده‌اش عبد الله بن زبير و طرفداران عثمان مطرح مىشد ، دفاع از امير المؤمنين على ( ع ) لازم بوده است . همانطور كه قبلا گفتم با مراجعه به الفهرست نديم با نام يازده كتاب كه پيش از مفيد دربارهء جمل نوشته شده است آشنا مىشويم و با مراجعه به الفهرست شيخ طوسى معلوم مىشود ابو اسحاق ابراهيم بن محمد ثقفى كوفى مؤلف الغارات ( در گذشته به سال 283 ه ق ) هم كتابى با نام الجمل دارد . « 1 » اما متأسفانه غالب اين كتابها تا آنجا كه اين بنده اطلاع دارد اگر از ميان نرفته باشد ، چاپ هم نشده است . كتاب جمل شيخ مفيد كه چاپ شده است ، ظاهرا دو كتاب اوست كه پيوسته به يكديگر است ، هر چند در پشت جلد كتاب نوشته شده است : الجمل او النصرة

--> ( 1 ) شيخ طوسى ، الفهرست ؛ ص 17 ، سطر 4 و الغارات ، چاپ انجمن آثار ملى ؛ مقدمه ، ص يح .