و با آن كس كه با او ستيزه كند ، ستيزه كن . « 1 » » اين سخن حسان در نظر شيعه از اين جهت پذيرفته و مقبول است كه در محضر رسول خدا ( ص ) اظهار داشته است و پيامبر سخن او را رد نكرده‌اند و چون مورد تأييد ايشان قرار گرفته است از جمله دلايل و حجتهاى شيعه است . و حال آنكه ناصبىها همگى سخن او را تكذيب كرده‌اند و سپس سخن او را در اتهامى باطل [ آن هم ] در زمان فتنه‌اى كه بروز كرده ، مىپذيرند و حال آنكه شاهدى هم براى ادعاى خود ندارند . بنابراين آنچه هم دربارهء عثمان و ستمى كه بر او شده سروده است ، قابل قبول نيست ، زيرا در نظر خدا و مردم مؤمن و باتقوا و كسانى كه عثمان را محاصره كرده بودند و در نظر مهاجران و انصار و تابعان و شيعه و معتزله و خوارج ، سخن حسان اعتبارى ندارد و شعر او را ارزشى نيست و همان گونه كه گفتيم مذاهب ديگر اشعار او را در مدح على ( ع ) نپذيرفته‌اند و چون زبان او در موضوع افك و تهمت زدن به عايشه آلوده است و او مفترى است ، خذلان و بدبختى نصيب اوست . وانگهى شعر و سخن ديگرى هم دارد كه در نظر عموم شيعيان و همه مرجئه و حشويه كه معتقد به افضليت على ( ع ) پس از پيامبرند ، مردود است و از نظر ابو على جبائى « 2 » و پسرش و پيروان او - كه هيچ‌يك از خلفاى چهارگانه را بر ديگرى ترجيح نداده‌اند - مردود است و آن شعرى است كه حسان در مرثيهء ابو بكر سروده و چنين است : « چون مىخواهى اندوهى از برادر مورد اعتمادى به ياد آرى ، برادر دينى خود ابو بكر و آنچه را كرده است به ياد آور . دومين نفر [ عمر ] كه ديدارش پسنديده و نخستين كس است كه رسولان را تصديق كرده ، بهترين و عادلترين و باتقواترين مردم پس از پيامبر و باوفاترين آنان در پرداخت خونبها است . » « 3 » و اين امور براى تو روشن مىكند كه استناد به اقوال حسان در امور دينى و

--> ( 1 ) اين ابيات در منابع اهل سنت آمده است . رجوع كنيد به اخطب خوارزم ، مناقب ؛ ص 80 و ابن جوزى ، تذكرة الخواص ؛ ص 33 و به نقل علامهء مجلسى ( بحار الانوار ، چاپ جديد ؛ ج 37 ، ص 179 ) در حلية الاولياء حافظ ابو نعيم آمده است . م ( 2 ) عبد السلام بن محمد بن عبد الوهاب جبائى معتزلى ( 321 - 247 ه ق ) ، پدرش محمد بن عبد الوهاب ( 303 - 225 ) است و هر دو از بزرگان معتزلهء بغدادند . رجوع كنيد به زركلى ، الاعلام ؛ ج 4 ، ص 130 و ج 7 ، ص 136 . م ( 3 ) اين ابيات به صورت شش بيت به نقل از جمهرة اشعار العرب در ديوان حسان ، چاپ بيروت ، 1966 ؛ ص 174 ، آمده است . م