بيست و پنج هزار تن از دو گروه كشته شدند ، كتابهاى زيادى نوشته شده است . با مراجعه به فهرست نديم به راحتى مىتوان با يازده مؤلف آشنا شد كه كتابى به نام جمل نوشته‌اند ؛ گروهى از آنان چون نصر بن مزاحم مؤلف نامدار وقعة صفين ، واقدى مؤلف مغازى و ابو مخنف و برقى از شهرت فراوان برخوردارند و گروهى ديگر چون ابن سراج و محمد بن زكرياى غلابى از شهرت كمترى ولى آنچه كه مهم است اين است كه اين نويسندگان گاهى تحت تأثير اوضاع و احوال سياسى بوده‌اند و بديهى است كه چيرگى سياسى خاندان زبير - هر چند براى مدت چند سال - و تسلط امويان و مروانيان طى يك قرن و سپس پيروزى سياسى - نظامى عباسيان ، در نگارش اين كتب و چگونگى برداشت و نتيجه‌گيرى دربارهء اين واقعه ، بىاثر نبوده است . از سوى ديگر مسئلهء امامت ميان مسلمانان از ديدگاههاى مختلف مطرح است ، و طبيعى است كه بررسىكنندگان جنگ جمل نيز آن را از ديدگاه خود تجزيه و تحليل كنند . همچنين موضوع خروج و قيام بر ضد امام عادل و حاكم از نظر فرق مختلف متفاوت است . مسئلهء ديگر اينكه گرفتارى مسلمانان در جنگ جمل دشوارتر از موارد ديگر است ، زيرا در مورد حضرت امير المؤمنين على ( ع ) تمام فرقه‌هاى مسلمان ، غير از خوارج ، متفقند كه ايشان در زمرهء خلفاى راشدين و پيشوايان عادل مسلمانان است و خروج بر آن حضرت را نمىتوان موضوعى ساده فرض كرد . عايشه و طلحه و زبير هم از طبقه‌اى نيستند كه به عنوان مثال آلودگى آنان قابل مقايسه با افرادى همچون معاويه و مروان باشد ، زيرا عايشه با برخوردارى از عنوان ام المؤمنين در اذهان عمومى داراى احترام ويژه‌اى است و زبير هم پسر عمهء رسول خدا ( ص ) و امير المؤمنين ( ع ) است و از عنوان حوارى پيامبر ( ص ) برخوردار ، در روايات مسلمانان به طلحه نيز عنوان شهيد زنده داده شده « 1 » و مسلمانان معتقد بودند كه او در جنگ احد جانفشانى كرده و دست خويش را سپر بلاى وجود مقدس پيامبر قرار داده است ؛ به همين سبب است كه قضاوت دربارهء آنان كه در عين حال

--> ( 1 ) رجوع كنيد به ابن سعد ، طبقات ؛ ج 3 ، بخش اول ، ص 156 و نويرى ، نهاية الارب ، چاپ مصر ، 1975 م ؛ ج 20 ، ص 87 و همان كتاب ، ترجمهء دكتر محمود مهدوى دامغانى ، چاپ امير كبير ، تهران ، 1364 ه ش ؛ ج 5 ، ص 158 .