الشيخ الصدوق ( مترجم : حسن زاده )
6
ثواب الأعمال وعقاب الأعمال ( فارسى )
آنان از هفتاد محدّث ديگر نيز حديث نقل كرده است . بنا بر اين او صدها استاد روايتى داشته است كه از طريق آنان سندهاى خود را تا صاحبان كتب اوّليّه و اصول اربعمائه ، به ائمّهء اطهار عليهم السّلام رسانده است . در « دائرة المعارف بزرگ اسلامى » آمده است : « بررسى اسناد روايات ابن بابويه ، نشان مىدهد كه در ميان حدود 250 استاد شناخته شده خود بيش از همه از پدرش و ابن وليد استفاده كرده و تحت تأثير آنها بوده است » . « 1 » امّا در بارهء شاگردان ايشان بايد گفت خيلىها از محضر ايشان بهرهمند شدهاند كه در بعضى از كتابها نام بيست و هشت نفر آنان را كه معروف بودهاند نوشتهاند « 2 » كه ما هشت نفر از آنها را معرفى مىكنيم : 1 - شيخ مفيد 2 - حسين بن على ( برادر شيخ صدوق ) 3 - خزّاز قمى ( مؤلف كفاية الأثر ) 4 - على بن احمد ( پدر شيخ نجاشى ) 5 - حسن غضائرى 6 - جعفر بن حسين قمى ( استاد شيخ طوسى ) 7 - حسن بن حسين قمى ( برادرزاده شيخ صدوق ) 8 - ابو جعفر محمد دوريستى . امّا تأليفات شيخ صدوق رحمة اللَّه عليه كه حدود سيصد اثر براى ايشان برشمردهاند بسيار پرمحتوا و ابتكارى و متنوّع است و آنچه كه در بارهء آثار شيخ صدوق بايد مورد بررسى قرار گيرد اين نكته است كه كداميك از آن آثار سيصدگانه اكنون موجود است و كداميك دستخوش حوادث روزگار شده و اثرى از آنها نيست و همچنين كتابهايى كه منسوب به ايشان است تا چه حدّ انتساب آنها درست مىباشد . آيا همهء كتابهاى موجود از شيخ صدوق چاپ شده يا هنوز بعضى از آنها خطى است و به زيور طبع آراسته نشده است ؟ در پاسخ بايد گفت كه برخى از آنها چاپ شده و برخى مفقود الاثر است و بعضى غير خطى است و انتساب بعضى از كتابها به ايشان غلط است . آثار چاپى شيخ صدوق عبارتند از : الاعتقادات ، الأمالى ، التوحيد ، ثواب الأعمال و
--> ( 1 ) دائرة المعارف بزرگ اسلامى ، 3 / 63 ، مقالهء ارزنده آقاى پاكتچى . ( 2 ) ر . ك : مقدمهء الامالى ، چاپ مؤسسة البعثة ، قم .