داشت : زيرا در مرحلهء اول شناخت فاسقان با معاشرت و تحقيق به سهولت انجام مىگرفت و با كنار نهادن حديث فاسقان ، از خيانت احتمالى آنان در امان مىماندند و در مرحلهء دوم نظر فقهاى مخالف در ميان مردم شهرت داشت و با يك مقايسهء ساده مىتوانستند حديث واقعى را از حديث تقيه آميز جدا سازند . ولى ديرى نگذشت كه مشكلات جديدى رخ داد و به كار بستن اين دو معيار فنى به هوشيارى و دقت كامل نياز پيدا كرد . زيرا منافقان و خرابكاران از دو جبهه وارد عمل گشتند تا هر دو معيار علمى را از كار بيندازند ؛ از يك طرف نسخه‌ها جعل كردند و حديث دروغ را از زبان راويان معتبر روايت نمودند و يا در نسخه‌هاى معتبر دست بردند و احكام خدا را تحريف كردند . در نتيجه لازم شد تا علاوه بر شناخت راويان ، به شناخت نسخه‌هاى حديث همت بگمارند و نسخه‌هاى جعلى و تحريف شده را از نسخه‌هاى معتبر و سالم جدا سازند و اين كارى بود كه از عهدهء ساده انديشان مذهبى خارج بود و تنها ناقدان هشيار و ماهران بيدار ، مىتوانستند از شرّ خرابكاران در أمان بمانند . و از طرف ديگر عقائد و افكارى خود ساخته و نوپرداخته به امامان مذهب منتسب نمودند كه با رأى مخالفان مذهب نيز در تضاد و تناقض بود ، در نتيجه لازم شد تا علاوه بر مقايسه‌اى كه بايد بين حديث مذهب با رأى مخالفان مكتب صورت بگيرد ، مقايسه‌اى هم بين حديث مذهب با معارف قرآن صورت گيرد ، تا بتوانند عقائد نو پرداخته و احكام خود ساخته را از ساحت مذهب دور كنند . و اين مقايسه ، كارى است كه جز با تسلط به معارف قرآن امكان پذير نبوده و تنها از عهدهء دانشمندان برجسته و آگاه و متبحر ساخته است . بارى ، در اثر اين نيرنگ و فريبى كه زنادقه به كار بردند ، شناخت حديث صحيح از حديث غير صحيح ، دچار ابهام و پيچيدگى شد و حيرت و سرگردانى و اختلاف عظيمى ببار آورد ، تا آن حدّ كه زبان دشمنان مكتب ، به انتقاد و شماتت بلند شد . در نتيجه ، خبرگان متفكر و مصلح هر يك به صورتى از پى چاره برخاستند ، و از جمله شيخ بزرگوار ما ، ثقة الاسلام ، ابو جعفر محمد بن يعقوب كلينى رازى ( ؟ - 328 ه . ق . ) چنين انديشيد كه با دقت و هوشيارى كامل و به كار گرفتن تجربيات فنى و علمى ، آنچه را صحيح و معتبر مىشناسد در يك مجموعهء علمى و فرهنگى گرد آورد و در اختيار عموم بگذارد ، و آنچه را صحيح و معتبر نمىشناسد و يا تكرار مكررات مىبيند به عنوان زوائد از دسترس مردم دور نگهدارد . لذا كمر همت بست و ظرف 20 سال كوشش و تلاش مداوم از لابلاى هزاران نسخه و صدها هزار حديث مسند و نامسند ، 16 هزار حديث آن را انتخاب كرد و مجموعهء