ب - امام باقر عليه السلام مىفرمايد : « فَحاسِبُوا انْفُسَكُمْ قَبْلَ انْ تُحاسَبُوا عَلَيْها . » « 1 » فيض در شرح اين حديث مىفرمايد : معناى محاسبه نفس اين است كه انسان دقّت كند كه آيا واجبات الهى را كه به منزلهء سرمايه اوست ، انجام داده است يا نه ؛ اگر آن را به نحو كامل انجام داده ، خدا را بر آن شكر گويد و اگر آن را از دست داده است ، قضا كند و اگر ناقص انجام داده است ، نقص آن را با انجام نوافل و اعمال مستحبّى ، جبران نمايد . اگر معصيت و نافرمانى نسبت به دستورهاى الهى از او سر زده است ، خود را سرزنش كند و به مقدار ممكن آن را جبران نمايد . سزاوار است كه انسان به خيانت و مكر نفس خود توجّه كند و نفس را در تمام سخنانى كه بر لب مىآورد ، نگاه‌ها ، خاطره‌ها ، افكارها ، نشست‌ها و برخاست‌ها ، خوردن ، نوشيدن و خواب و سكوت خود مورد محاسبه قرار دهد . « 2 » ج - امام على عليه السلام مىفرمايد : بِحُسْنِ السِّياسَةِ يَكُونُ الْادَبُ الصَّالِحُ ؛ با سياست نيكو ، ادب پسنديده و صالح پيدا مىشود . مرحوم فيض در شرح اين حديث مىفرمايد : با به كار بردن عقل عملى و تهذيب نفس ، آداب نيكو و صالح براى انسان حاصل مىشود ، خواه سياستمدارى نظير سلطان هم او را از خارج هدايت كند يا آنكه تنها انسان از درون به تدبير نيكو دست يازد و خود را بسازد . « 3 »

--> ( 1 ) . قبل از آنكه شما را براى محاسبه ببرند ، از خود حساب بكشيد . همان ، ص 311 . ( 2 ) . الوافى ، ج 4 ، ص 311 و 312 با اختصار . ( 3 ) . همان ، ج 1 ، ص 124 و 125 .