در جمله « الَاجَلُ مَساقُ النَّفْسِ » اجل مبتدا و خبر آن مساق النفس است . در جملهء « خَلاكُمْ ذَمٌ ما لَمْ تَشْرِدُوا » اگر « ذِمٌّ » به كسر ذال قرائت شود معنايش اين است كه امان براى شما ثابت شده است و شما در ذمه و پناه الهى هستيد ، مادامى كه از دين جدا نشويد . امّا اگر « خَلاكُمْ ذَمٌ » به فتح ذال خوانده شود چنين معنا مىدهد كه مادامى از دين فاصله نگرفته‌ايد ، سرزنشى بر شما نيست و عذر شما پذيرفته است . ابن اثير در شرح اين حديث گفته است : عرب مىگويد : « افعل كذا و خلاك ذَمّ » ؛ يعنى عذر تو را مىپذيرم و تو را سرزنش نمىكنم . فيض معناى دوّم را بهتر و صحيح‌تر مىداند . در جملهّ « حُمِّلَ كُلُ امْرِءٍ مِنْكُم مَجْهُودَهُ وَ خُفِّفَ عَن‌ِالْجَهْلَةِ رَبٌّ رَحيمٌ » دو احتمال مىدهد : اوّل آنكه « حُمِّل » و « خُفِّف » به صورت مجهول خوانده شود ، در اين صورت « ربّ رحيم » مبتداست و خبر آن حذف شده است : « لَكُمْ رَبٌّ رَحيمٌ . » احتمال دوّم آنكه اين دو فعل را به صورت معلوم قرائت كنيم و فاعل آنها را « ربٌّ رَحيمٌ » بگيريم . به نظر فيض احتمال اوّل مناسب‌تر است . « 1 » د - امام صادق عليه السلام فرمودند : پيامبر صلى الله عليه و آله در آخرين سخنرانى خود بر منبر مسجد مدينه چنين گفت : اذَكّرُ اللّهَ الْوالِىَ مِنْ بَعْدى عَلى امَّتى الّا تَرَحَّمَ عَلى جَماعَةِ الْمُسْلِمينَ فَاجَلَّ كَبيرَهُمْ وَ رَحِمَ ضَعيفَهُمْ وَ وَقَّرَ عالِمَهُمْ وَ لَمْ يَضُرَّ بِهِمْ فَيُذِلَّهُمْ وَ لَمْ

--> ( 1 ) . الوافى ، ج 2 ، ص 334 . ترجيح احتمال دوّم به دليل مناسبت فعل مجهول با دنبالهء روايت است : « امامٌ عَليمٌ وَ دينٌ قَويمٌ . »