حق ندارد در به كارگيرى آيه‌اى ، شتابزدگى داشته باشد ، بلكه بايد بررسى و تحقيق گسترده‌اى بنمايد تا نوعيّت آن حكم را به دست آورد و به همين جهت در احاديث و گزارشهايى كه از ائمهء دين در اين زمينه وارد شده ، بر اين موضوع اساسى توجه داده‌اند ، چنان كه پيشتر گفتيم كه على - عليه السّلام - به يكى از قضات فرمود : « آيا ناسخ را از منسوخ تشخيص مىدهى » . قاضى گفت : خير . على - عليه السّلام - به او فرمود : بنابراين ، خود و ديگران را به هلاكت كشيده‌اى » « 1 » « 2 » . شبههء دهم چه اشكالى داشت كه حكم خداوند از همان آغاز تشريع ، طورى فرويش مىيافت كه ديگر احتياج به اصلاح و نسخ نمىشد ؟ و اين همه موافق و مخالف جنگ هم نمىآمدند و مردم هم با پندار راحت به احكام صادره از جانب شارع حكيم ، جان دل سپرده و بدان عمل مىكردند و اين همه مورد بحث و چون چرا پيش نمىآمد ؟ ! پاسخ پاسخ ابتدايى آن است كه : پيشتر گفتيم همانگونه كه عنصر زمان با سپرى شدن خود ، پيوسته در دگرگونى و تغيير است . و آن‌گونه كه عنصر انسانى از نظر آفرينش با يكديگر متفاوت بوده و داراى اطوارند . . . دين نيز كه براى تغذيه روح و تدبير امور انسان و تكميل وى فرود آمده ، به طريق اولى بايد پابه‌پاى رشد انسان و جوامع بشرى باشد و گام‌به‌گام به سوى تكامل برود . چه بسا در زمانى حكمى بهترين‌ها بوده ليكن در زمان بعد ديگر كار آمد و قابل اجرا نباشد و يا موضوع آن از بين برود ،

--> ( 1 ) ر . ك : محمد هادى معرفت ، پيشين ، ج 2 ، ص 295 . ( 2 ) در مدرك اين حديث كه پيشتر از مآخذ فراوانى نقل كرديم ، ر . ك : به محمد هادى معرفت ، همان ، به نقل از الاتقان ، ج 2 ، ص 20 . مناهل العرفان ، ج 2 ، ص 70 و بحار الانوار ، ج 92 ، ص 95 .