موضعگيرى جدى كرده و از ضررهاى احتمالى آن كه ممكن بود متوجه اساس مذهب گردد پيشگيرى نمايند . بنابراين ، چهره اين پژوهشگر پرتلاش و امثال او بايد مورد بررسى عميق مجدد قرار بگيرد و روشن شود كه تا چقدر مسؤوليت ميدانداران علم رجال ، حديث در مكتب مترقى تشيع امروز سنگين مىباشد . و چه نوع تلاشها و جستجوگرى مستمرى را مىطلبد ، كم ترك الاولون للآخرين ؟ چه حجم بزرگى از مجهولات پيشينيان براى آيندگان واگذار شده است ؟ ! « 1 » . ابو مسلم اصفهانى مهريزد و اما پژوهشگر و دانشمند سوم ، چهره‌اى از عالمان مكتب اعتزال و اصفهانى الاصل و از محققان عرصه تفسير آن روزگار به شمار مىرود ، وى معاصر شيخ الطائفه طوسى و علم الهدى و سيد رضى صاحب نهج البلاغه بوده و در زمينه تفسير ميداندار بزرگى است كه در بيست جلد قرآن كريم را به تفسير كشيده و آن را به نام « جامع التأيل لمحكم التزيل » ناميده است ، شايد هم تفسير « جامع التأويل » ى كه شيخ الطائفه طوسى ( ره ) در تفسير « تبيان » و مرحوم طبرسى در « مجمع البيان » و « سيد مرتضى علم الهدى » در امالى خود از آن مطالبى نقل مىكنند و گاهى نيز به نقد و نظر مىپردازند ، همين تفسير ابو مسلم مهريزد باشد و امكان هم دارد كه اين دو تفسير يك كتاب بوده باشد و پژوهشگران و شرح حالنگران ، به خطا آن را دو كتاب پنداشته‌اند « 2 » . گر چه تاكنون از هيچكدام از آنها اثر و اطلاعى در دست نيست « 3 » .

--> ( 1 ) نظير موج غلوگرى در تاريخ اسلام ، موج ارتداد ، و زندقه است كه اگر درست و با حوصله و عالمانه تحقيق شود ، بسيارى از آنان مرتد و يا زنديق نبوده‌اند . نظير مرتدينى كه « خالد بن وليد » به فرمان خليفه اول ، از دم تيغ گذرانده و اموال و ازواج و اولادشان را به غنيمت گرفت البتّه براى اهدافى كه در جاى خود بيان شده است . ( 2 ) چون گزارشهاى ارباب تراجم ، در اين زمينه گونه‌گون بوده و تعريف و توصيف مختلف از آن ارائه داده‌اند . ( 3 ) كتاب تفسيرى ابو مسلم اصفهانى ، در زمان فخر رازى و محمد حمزه كرمانى ، صاحب .