و مشخص نيست كه در چه زمانى و تا چه مدتى در دسترس مردم بوده و چه زمانى از بين رفته و يا به غارت فرنگيان رفته است . و باز چندان روشن نيست كه گزارشهاى دانشمندان اسلامى در نقل مطلب ، از كداميك از اين دو تفسير بوده است . و باز معلوم نيست كه ابو مسلم مهريزد چه عقايدى داشته است ، البته وى معتزلى بوده اما ديدگاهش نسبت به نسخ روشن نيست و اكثر پژوهشگران - اعم از مسلمان و غير مسلمان ، آرا و شخصيت ابو مسلم اصفهانى را مورد نقد و بررسى قرار داده و مطالب ارزنده‌اى را تقديم جهان دانش تفسير نموده‌اند . و ما به همين اندازه بسنده كرده و مشروح آرا و نگرش وى را در بخش بعدى ارائه كرده و آنگاه به داورى خواهيم نشست . « 1 »

--> « البرهان » در دست بوده است كه آن دو انظار وى را در تمامى آيات دنبال كرده و در موارد لازم به نقد و نظر نشسته‌اند . و ليكن از آنجا كه رازى در نقد و بررسى انظار ابو مسلم ، حوصله بيشترى از خود نشان مىدهد ، منكران نسخ چنين پنداشته‌اند كه رازى نيز پيرو تفكر ابو مسلم در پديده نسخ است و مىگويند : رازى اقوال او را گزارش مىنمايد و در برابر آن سكوت مىنمايد ، مانند آنكه او را در اقوالش مشايعت مىنمايد . و برخى از پژوهشگران بر اين باورند كه تفسير بيست جلدى ابو مسلم در كتابخانه كنگره « امريكا » موجود است كه البته قابل دقت است . آرا و انظار ابو مسلم اصفهانى را گروهى از پژوهشگران اسلامى گزارش كرده‌اند و گاهى نيز آن را جمع‌آورى كرده و كتاب ويژه‌اى قرارش داده‌اند از جمله : 1 - فخر رازى همه آراى تفسيرى وى را در تفسير كبير خود ، گردآورى كرده و سعيد انصارى هندى ، همه آن را از تفسير فخر رازى گردآورى كرده و به نام « ملتقط آراء ابى مسلم » در « كلكته » انتشار داده است . 2 - دو دانشمند ديگر به نامهاى « سيد نصر شاه » و « رفيع اللّه ايم سى » نيز ، آرا و نظرات او را در كتاب جداگانه‌اى به زبان اردو ، به عنوان ( مجموعه تفاسير ابو مسلم اصفهانى ) در لاهور پاكستان ، در يك جلد به سال ( 1963 م ) منتشر كرده‌اند و نسخه‌اى از آن در كتابخانه « فرهنگ و معارف قرآن » دفتر تبليغات حوزه علميه قم موجود است . 3 - سيد محمد رضا غياثى كرمانى نيز آراى ابو مسلم را در سطح ( ده ) تفسير از تفاسير شيعه و سنى از جمله : تفسير فخر رازى و . . . گردآورى كرده و در چاپخانه نهضت قم ، در سال 1374 ه . ش . به چاپ رسانيده است . ( 1 ) مشروح ترجمه و شرح حال ابو مسلم را علاوه بر آنچه گذشت ، در مصادر ذيل مطالعه فرمايد : 1 - ابن النديم ، الفهرست ، پيشين ، ص 196 . 2 - ياقوت حموى ، معجم الأدباء ، ج 18 ، نوبت چاپ ندارد ، بيروت : نشر دار الفكر ( 1400