نمىتواند بيفزايد مگر احسان و نيكى به مردم « 1 » » . ب - « ثوبان » از رسول خدا - صلّى اللّه عليه و آله - نقل مىكند كه فرمود : « چيزى عمر انسان را زياد نمىكند مگر احسان و نيكى و هيچ عاملى تقدير الهى را تغيير نمىدهد مگر دعا . اعمال زشت و معاصىاند كه انسان را از نعم الهى محروم مىنمايد « 2 » » . و « آلوسى » شيخ الاسلام بغداد و مفسّر بزرگ اهل سنت ، بيان بسيار مهمى را در تفسير « روح المعانى » دارد كه به تنهايى براى اثبات مدعاى ما كفايت مىكند . وى مىگويد : « نسخه‌اى از يكى از افاضل ديدم كه بعدا در حادثهء بغداد آن را از دست دادم و اين مسأله در آن بود : « هيچ چيز نيست مگر آنكه تغيير و تبديل در آن ممكن است ، حتى قضاى ازلى » و آنگاه به پنج دليل « 3 » : چهار حديث از رسول خدا - صلّى اللّه عليه و آله - و يك برهان عقلىاى كه اقامه مىنمايد ، استدلال كرده و سپس نتيجه مىگيرد كه مقصود از دعا ، نمىتواند صرف عبوديت و بندگى ، باشد ؛ زيرا ظاهر آيهء :

--> ( 1 ) محمد صادق نجمى ، شناخت قرآن ، نوبت اول ، قم : دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعهء مدرسين حوزهء علميه قم ، ( 1361 ه . ش ) ، صص 278 - 279 ، به گزارش از صحيح ترمذى ، ج 8 ، ص 350 . ( 2 ) ر . ك : محمد صادق نجمى ، همان به گزارش از سنن ابن ماجه ، ج 1 ، ص 24 و مستدرك حاكم نيشابورى ، ج 1 ، ص 93 حاكم نيشابورى صحت حديث را نيز امضا نموده است و مسند احمد بن حنبل ، ج 5 ، صص 277 ، 280 و 282 . ( 3 ) اوّل : دعاى قنوت رسول خدا - صلّى اللّه عليه و آله - « وقنى شرّ ما قضيت ؛ خداوندا ! مرا از شر قضا و قدرت نگه دار » . دوم : حديث تراويح : « خشيت أن تفرض عليكم فتعجزوا عنها ؛ ترسيدم كه بر شما واجب گردد و شما از عهدهء آن برنياييد » . سوم : حديث « ليلة المعراج » و فرض نمازهاى يوميه . چهارم : حديث « ترس رسول خدا - صلّى اللّه عليه و آله - در شبهاى طوفانى از اينكه مبادا ، قيامت برپا گردد » . پنجم : دليل عقلى : اگر تغيير در قضاى ازلى ناممكن باشد ، دعا كردن بىمورد خواهد بود ، چرا كه اگر مسأله‌اى با قضاى ازلى حتميت يافته ديگر امكان تغيير نيست و اگر حتميت نيافته ، پس ديگر شدنى نيست . چه درخواست امور قطعى الوجود و يا ممتنع الوجود ، لغو و بيهوده است . و فرض اين است كه حق ، دستور به دعا داده و سيرت رسول خدا - صلّى اللّه عليه و آله - بر آن استوار بوده است .