مدت حكم است . و اين موضوع نكته‌اى است كه عالمان و محققان ميدان اصول ، بعد از وى ، آن را به عنوان يكى از ويژگيهاى بنيادين نسخ اصطلاحى ، قلمداد كرده‌اند . برخى سعى كرده‌اند كه تعريف شيخ الطائفه طوسى - رحمة اللّه عليه - را در تبيان و تعريف مرحوم طبرسى را در مجمع البيان ( فهو كل دليل شرعى دل على أن مثل الحكم الثابت بالنص الاول غير ثابت فيما بعد ، على وجه لولاه لكان ثابتا بالنصّ الاول مع تراخيه عنه ) به عنوان مدرسة رفع ، قلمداد نموده و وانمود كنند كه تعريف اين دو استوانهء بزرگ تفسير نيز ، همان توصيف انديشهء « رفع » است . به همين دليل صدر تعريف را « فهو كل دليل شرعى دلّ على أنّ » را برداشته و كلمهء « رفع » را جايگزين آن نموده و گفته‌اند شيخ الطائفه « نسخ » را چنين به تعريف كشيده است : « رفع مثل الحكم الشرعى بدليل شرعى آخر . . . » « 1 » . « 2 » ولى در كتاب « تفسير تبيان » طبق آدرسى كه ارائه نموده است همان است كه ذكر شد و توجيه دليل بر رفع ، غير وجيه است ، تازه آن تعريف ناسخ است نه « نسخ » . 6 - « . . . و النسخ الشرعى ، إزالة ما كان ثابتا من الحكم بنصّ شرعىّ . . . ، « 3 » نسخ شرعى عبارت است از ازاله و رفع حكمى كه ( قبلا ) به عنوان يك حكم به نص شرعى ، ثابت و برقرار بوده است » . 7 - « إنّ النسخ بالمعنى المعروف عند الفقهاء : هو الإبانة عن إنتهاء أمد الحكم و إنقضاء أجله ؛ « 4 » « سخنى كه در نزد فقيهان اسلامى معروف است همان ، آشكار ساختن و اعلام

--> ( 1 ) ر . ك : سيد محسن شمس آباد پايان نامه كارشناسى ارشد ( نسخ از ديدگاه علامه طباطبائى ، ص 43 ) از دانشگاه تهران . ( 2 ) ولى تعريف شيخ الطائفه و طبرسى را در پاورقى صفحه 29 با ترجمه‌اش آورديم . ( 3 ) اين تعريف « علامه شيخ فخر الدين طريحى نجفى » متوفاى ( 1087 ه . ق ) است . وى كه از لغت‌شناسان كارآمد قرآن و حديث بوده و در رشته‌هاى متنوع علوم اسلامى سرآمد بوده ، نسخ را به همان مفهوم لغوى آن « ازاله » معنا كرده و سازگارى اين معنا را با « مدرسة رفع » نشان داده است ( ر . ك : فخر الدين طريحى ، پيشين ، ج 2 ، ص 444 مادهء نسخ ) . ( 4 ) ر . ك : علّامه سيد محمد حسين طباطبائى ، تفسير الميزان ، ج 1 ، چاپ دوم ( 1392 ه . ق - 1972 م ) . قم : مؤسسهء مطبوعاتى اسماعيليان صص 249 و 247 ، ترجمه فارسى ج 1 ، ص 377 و قرآن در اسلام ، علامه طباطبائى ، چاپ اول ( 1361 ه . ش ) قم دفتر انتشارات اسلامى وابسته به