لغت و اصطلاح و دانشمندان علم اصول و نيز كارشناسان دانشهاى قرآنى و حديثى ، آن را با عبارات گوناگون و تعاريفى گاهى جامع و مانع و گهى ناقص ، غير جامع و مانع با توجه به مشربهاى فكرى و جايگاه سياسى و موقعيتهاى زمانى خويش ، به تعريف كشيده و ايده و انديشه‌هاى خود را در آن ميدان به نمايش گذاشته‌اند . همچنانكه از پيش يادآور شديم ، ميدانداران عرصهء پديدهء نسخ را عمدتا دانشمندان علم اصول تشكيل مىدهند ، گر چه اين بحث پاى متكلمين ، فقيهان ، پژوهشگران قرآنى و تفسيرى و حديثى حتى لغت‌شناسان اسلامى و كارشناسان ملل و نحل ( علم اديان و مكاتيب ) را نيز به اين وادى باز كرده و نظر دانشمندان نكته سنج حقوق را نيز به خود متوجه ساخته است . اما در عين حال - همه تعاريف - با همهء اختلافهاى فكرى ارباب اين ايدها - به سه محور كلى و اساسى منتهى مىگردد ، گر چه اقوال نادرى نيز تعابير ديگرى از آن نموده‌اند و لكن قابل انطباق با يكى از سه مدرسهء تولد يافته از اين افكار است : « مدرسهء بيان ، رفع و خطاب » . مدرسة بيان بر اساس گفتهء برخى از قرآن پژوهان معاصر مؤسس اين مدرسه ، « احمد بن على رازى ابو بكر جصّاص » درگذشته به سال ( 370 ه . ق ) است وى بعد از آنكه گفتار لغويان را در مورد نسخ ، مطرح مىكند - كه عده‌اى آن را به « ازاله » و گروهى به « ابدال » و دسته‌اى به « نقل » تفسير كرده‌اند - آنگاه مىگويد : نسخ در لغت به هر معنايى باشد ، در اطلاق شرع ، عبارت است از بيان مدت حكم و تلاوت » . سپس مىگويد : « نسخ گاهى نسخ تلاوت است با بقاى حكم و گاهى نيز نسخ حكم است با بقاى تلاوت و شق ديگرى وجود « 1 » ندارد « 2 » » .

--> ( 1 ) ر . ك : احمد بن على رازى حصاص ، ( ت 370 ه . ق ) ، احكام القرآن ، ج 1 ، نوبت چاپ ندارد ، بيروت - لبنان : دار إحياء التراث العربى ، ( 1412 ه . ق ) ، ص 72 . ( 2 ) ر . ك : مصطفى زيد ، پيشين ، ج 1 ، ص 81 ، فقره 116 .