ميان افرادى بوده باشند كه در طريق افتاده‌اند ، و چون معلوم نيست طريق كلينى به على بن حكم چه كسانى هستند ، سند حديث به ظاهر صحيح ، مورد خدشه جدى است . « 1 » ب : على بن حكم مرد نابينايى بوده و از افراد بسيارى حديث شنيده و به حافظه سپرده و از ديگران خواسته در دفتر او بنويسند ، مطمئن نيستيم كه هر آنچه او شنيده در كتاب او وارد شده باشد ، زيرا در عهد امام صادق كسانى مانند سعيد بن مغيره و ابو الخطّاب و افراد ديگرى كارشان نسخه نويسى و وارد كردن مطالب جعلى به نام امام باقر و امام صادق در كتابهاى شيعه بوده است ، لذا بسيار محتمل است اين خبر سازان دروغ نويس ، نسخه على بن حكم را به دلخواه خود تغيير داده باشند و از اين موارد در تاريخ فراوان ديده شده است . مثلا يونس بن عبد الرحمن آنچه را كه از كتابهاى اصحاب امام صادق رونويسى كرده بود با اين دلنگرانى به امام رضا عليه السّلام عرضه كرد و آن حضرت حديثهاى جعلى آنها را مشخص فرمود . « 2 » جالب اينجاست كه آنچه در نسخه كافى كلينى آمده ، شبيه مطالبى است كه عامه از ابىّ بن كعب نقل كرده‌اند كه گفته‌اند : سوره احزاب كه اكنون 73 آيه است در اصل به اندازه سورهء بقره يعنى 286 آيه بوده است . « 3 » يعنى در حدود چهار برابر سوره احزاب . همينطور از عبد اللّه بن عمر نقل كرده‌اند

--> ( 1 ) - خويى ، ابو القاسم ، معجم رجال الحديث ، ج 11 / 394 ، فهرست نجاشى / 338 . طوسى ، فهرست كتب الشيعة و اصولهم / 264 ، تحقيق سيد عبد العزيز الطباطبائي ، 1420 ق . ( 2 ) - تسترى ، قاموس الرجال ، ج 9 / 500 . به همين دليل رجاليون راجع به طريق يونس گفته‌اند ، برخى از طرق حديثى يونس معلول و داراى مشكل است ، مثل طريق محمد بن عيسى . نك : اردبيلى ، جامع الرواة ، ج 2 / 357 . ( 3 ) - سيوطى ، الاتقان ، ج 3 / 82 ، به نقل از اسماعيل بن جعفر . . .