آن عصر بر جاى مانده با توجه به تحولات خط ، نوشت‌افزار و دگرگونى در نسخه‌ها ، نمىتوان نظريه‌اى قطعى در باب كيفيت نگارش به دست داد ، خصوصا نسبت به مصحف امام كه عده‌اى تصورشان اين بوده كه كتاب ايشان تنها قرآن بوده است ، لذا جاى اين سئوال در ذهن آنها مطرح نبوده كه كيفيت نگارش مطالب چگونه بوده است ، با اينكه در گزارش‌ها آمده و اين نكته قطعى است كه حضرت تأويل و تنزيل ، ناسخ و منسوخ و محكم و متشابه آيه را معين و بيان كرده است . از سوى ديگر از برخى گزارشات استفاده مىشود كه در عصر خلفا ، عده‌اى از صحابه و تابعين كلمات توضيحى خود را در حاشيه يا متن قرآن مىنوشتند ، تا آنجا كه خليفه دوّم در طى فرمان مشهورى نگارش كلمات تفسيرى را در متن آيات قرآن ممنوع كرد و قرظة بن كعب انصارى را مأمور كرد قرآن را از كلمات تفسيرى جدا كنند . « 1 » اشتباه برخى از مستشرقان « 2 » و همچنين صاحبان مصاحف دربارهء قرائت ترادفى و سوء استفاده از آن براى پذيرش تحريف قرآن از اينجا ناشى شده كه گمان مىكرده‌اند آنچه در مصاحف كسانى مانند ابن مسعود ، ابى بن كعب ، عايشه و حفصه و ديگران به جاى كلمه‌اى ، كلمه ديگر نقل شده يا در كنار آن قيد توضيحى آمده به حساب اختلاف قرائت و ترادف كلمات در قرآن بوده « 3 » ، در صورتى كه روشن است بسيارى از اين موارد نه از باب اختلاف قرائت يا جايگزين كردن كلمه در مقابل كلمه است ، بلكه صرفا توضيحات و

--> ( 1 ) - خطيب بغدادى ، تقييد العلم / 33 و 34 . به نقل از تاريخ قرآن دكتر محمود راميار / 401 . ( 2 ) - در اين باره نك : جولد تسيهر ( گلدزيهر ) اجنتس ، مذاهب التفسير الاسلامى ، ترجمه عبد العليم نجار / 16 ، بيروت ، دار إقراء ، ط 3 ، 1405 ق / 1985 م . ( 3 ) - نك : معرفت ، محمد هادى ، صيانة القرآن من التحريف / 211 - 220 . قم ، مؤسسة النشر الاسلامى ، ط 1 ، 1413 ق .