يا مكى الآخر است . سوره بقره ، انفال ، منافقون ، صف ، جمعه ، حديد و آل عمران كه همگى مدنى هستند ، مربوط به دوران آغاز هجرت و يكى دو سال نخست ورود پيامبر به مدينه مىباشند . بدين جهت بخش اعظم آيات و سوره‌هاى قرآن ، دست كم هفت سال پيش از وفات پيامبر نازل شده و تنها سوره‌هايى چند مانند نور ، مائده ، فتح ، توبه و برخى آيات تكميلى سوره بقره مربوط به 5 سال آخر عمر شريف حضرت بوده است . بنابراين ، در اين فرصت بسيار ، قرآن آماده تنظيم و گردآورى بوده و توسط اصحاب به راحتى قابل جمع و مشخص شدن از حيث ترتيب بوده است و رواياتى كه مىگويد هرگاه آيه و سوره‌اى نازل مىشد ، حضرت مىفرمودند در محل خاصى قرار دهند ، بدين جهت بوده كه نظم كلى و ابتدا و انتهاى قرآن تا حدود بسيارى مشخص شده بود . بسيارى از اصحاب سوره‌هاى طوال و مئين و مثانى و مفصلات و چگونگى ترتيب آن را مىدانسته و قرآن را از ابتدا تا انتها ختم مىكردند . پيامبر دستور مىداد كه سوره‌هاى طوال يا حواميم را با اين ترتيب حفظ كنند و در ماه رمضان چه مقدار قرآن را ختم كنند . اين توضيح به اين جهت داده شد كه بسيارى را گمان بر اين است كه چگونه پيامبر دستور جمع‌آورى ، تأليف و تعيين ترتيب قرآنى را كه در حال نازل شدن بوده ، داده است ؟ بايد گفت كه اولا ترتيب بسيارى از آيات و سوره‌هاى مشخص بوده و ثانيا در پنج سال اخير زندگانى رسول گرامى ، تعيين و ترتيب ممكن بوده است . « 1 » بنابراين ، از مجموع زندگى پيامبر و اخبار رسيده ، اين حقيقت آشكار مىشود كه قرآن در زمان پيامبر گردآورى و تأليف يافته است . « 2 »

--> ( 1 ) براى چگونگى ترتيب نزول قرآن نگاه كنيد به : سيوطى ، الاتقان ، ج 1 / 42 ، همچنين از جدول شماره 14 سير تحول قرآن مهندس مهدى بازرگان مىتوان سود جست . ( 2 ) خويى ، البيان / 251 .