گفتار دو اثر مترتب بود : اول آن كه چهرهء كفرآلودهء علم وارداتى را مىپيراست و اقتباس از آن را توجيه مىكرد . و دوم آن كه احساس حقارت مسلمانان در برابر اين همه پيشرفت و دانش را جبران مىكرد . « 1 » كوشش اين متفكران اسلامى به گفتن و نوشتن محدود نمىشود . براى رفع اين نقيصه ، اقدام عملى نيز صورت گرفت . اصلاح نظام آموزشى ، سرلوحهء اهداف جملهء مدعيان اصلاح و نوگرايى در جوامع اسلامى بود . نام سيد جمال ، قرين اصلاحات آموزشى در تركيه است . « 2 » تأسيس دانشگاه عليگر در هند ، كوششى در اين جهت بود . « 3 » سر سيد احمدخان انگيزهء خود را از اين كار چنين باز مىگويد : من در آن وقت هرگز گمان نمىكردم كه مسلمانان دوباره رشد كرده ، عزّتى به دست آورند . وضعى را كه قوم من در آن زمان داشتند ، من تحمل ديدنش را نداشتم . « 4 » بنا بر اين ، بايد مسلمانان را براى اخذ و پذيرش اين تمدن غربى تشويق كرد تا ملت‌هاى متمدن ، آنها را به ديدهء حقارت نگاه نكرده و از ملت‌هاى پيشرفته به حسابشان آورند . « 5 » تأسيس مدرسهء دارالعلوم ويوبند ، كه امروز نيز يك مركز فرهنگ اسلامى بزرگ در هند به شمار مىآيد ، اقدامى ديگر از اين دست است . « 6 » جنبش ندوة العلما به رهبرى مولانا محمد على مونگيرى و علامه شبلى نعمانى نيز در اين راه قدم‌هايى برداشت . « 7 » در مصر هم ، عبد ه و پس از او ديگران براى بهبود نظام آموزشى ، بسيار كوشيدند . « 8 »

--> ( 1 ) . هشام شرابى ، روشنفكران عرب و غرب ، ص 29 . ( 2 ) . حميد عنايت ، سيرى در انديشهء سياسى عرب ، ص 79 . ( 3 ) . وحيد اختر ، سر سيد احمد خان و انديشهء دينى ، ص 67 . ( 4 ) . شيخ محمد اكرم ، « سر سيد احمد خان هندى و دانشگاه عليگر » ، ترجمهء على قرائى و رسول جعفريان ، مجلهء تاريخ و فرهنگ معاصر ، دورهء اول ، شمارهء 2 ، ( زمستان 73 ) ، ص 89 . ( 5 ) . ابو الحسن على ندوى ، ارزيابى تمدن غرب ، ص 127 . ( 6 ) . همان ، ص 119 و 120 . ( 7 ) . همان ، ص 122 - 125 . ( 8 ) . محمد البهى ، الفكر الاسلامى الحديث وصلته بالاستعمار الغربى ، ص 176 - 180 ؛ حميد عنايت ، سيرى در انديشهء سياسى عرب ، ص 124 و 125 ؛ فهد بن عبد الرحمن بن سليمان الرومى ، منهج المدرسة العقلية الحديثة فى التفسير ، ص 143 .