در برابر اين عده ، مستشرقان و برخى تحصيل كرده‌هاى فرنگ رفته يا غربزده ، ادعاى ناسازگارى ذاتى اسلام با علم را دليل واقعى بىرغبتى مسلمانان به علم بيان مىكردند . اين سخنان واكنش گسترده‌اى را در جامعهء مسلمانان در پى داشت . آنها علاوه بر آن كه در مباحثى كلى به اثبات هماهنگى اسلام با عقل و علم پرداختند ، به تطبيق شاخه‌هاى مشخص علوم و يافته‌هاى آن با احكام اسلام و موضوعات قرآنى نيز مبادرت ورزيدند . مبارزه با اوهام ، بدعت‌ها و خرافات ، روى ديگر اين تلاش است كه متفكران نو انديش اين دوره ، به آن شناخته مىشوند . سيد جمال ، عبد ه ، رشيد رضا ، كواكبى در اين راه پيشتاز بوده‌اند . « 1 » مقالات عروة الوثقى از اولين نوشته‌ها بود كه به پاسخ‌گويى به اشكال‌هاى غربىها به اسلام پرداخت . « 2 » سر سيد احمد خان ، شخصيتى ديگر است كه به تفسير قرآن ، مطابق با علم مىپردازد . « 3 » او معتقد است : هر اعتقادى كه با علم مخالفت كند نمىتواند خود را پا بر جا نگاه دارد . به اطراف خود بنگريد و ببينيد اين نوع عقايد در اديان چگونه به خاكستر تبديل مىشود ؛ همان گونه كه برق و براق ، علف‌هاى هرزه و ضعيف را مىخشكاند . در باغ هميشه سرسبز اسلام ، آن علف‌هاى هرزه‌اى كه در طول قرون به سبب غفلت مسلمانان روييده ، به همين صورت از ميان مىرود . هر فردى كه دوستدار اين باغ هميشه بهار است بايد اين علف‌هاى هرزه را ريشه كن كند گر چه به باغ نيز لطمه بخورد . « 4 » و مىگويد : از ترقى علوم لازم است بر ما كه مراجعه كنيم به امورى كه قبلا از قرآن فهميده بوديم يا چيزهايى كه به آن منسوب مىداشتيم . . . « 5 » محور مقالات و سخنرانىهاى مهندس بازرگان ، كه غالبا تكميل شده و به صورت

--> ( 1 ) . حميد عنايت ، سيرى در انديشهء سياسى عرب ، ص 97 ، 111 و 113 ؛ عبد المجيد عبد السلام المحتسب ، اتجاهات التفسير فى العصر الحديث ، ص 142 - 148 ؛ فهد بن عبد الرحمن بن سليمان الرومى ، منهج المدرسة العقلية الحديثة فى التفسير ، ص 356 - 373 . ( 2 ) . مرتضى مطهرى ، بررسى اجمالى از نهضتهاى اسلامى در صد سالهء اخير ، ص 26 . ( 3 ) . على اكبر ثبوت ، نگاهى به تفسير سر سيد احمد خان ، ص 86 . ( 4 ) . وحيد اختر ، سر سيد احمد خان و انديشهء دينى ، ص 54 . ( 5 ) . على اكبر ثبوت ، نگاهى به تفسير سر سيد احمد خان ، ص 86 .