تا چه اندازه مىتواند ما را در تجديد نظر و در صورت لزوم احياى فكر دينى در اسلام يارى كند . « 1 » اما از ميان تمام مكاتب ، هيچ يك به اندازهء واكنش در برابر كمونيسم ، زمينه‌ساز جنبشى در حوزهء معرفت دينى ، در ايران نشد . كمونيسم نخست از راه رسوخ به نهضت جنگل ، كه از ابتدا با ارزش‌ها و باورهايى اسلامى شكل گرفته بود ، به ايران پا گذارد . از پيشگامان تبليغ اين مكتب قبل از شهريور 20 ، « 2 » تقى ارانى بنيانگذار نشريهء دنيا ، و پس از آن تاريخ ، حزب توده بود . « 3 » اين مكتب از يك سو با طرح شعارهاى فريبندهء سياسى و اجتماعى و ظاهرى انقلابى ، مورد توجه روشنفكران و تحصيل كرده‌ها قرار گرفت و از سوى ديگر با طرح اين ادعا كه « يا بايد تابع حكمت الهى شد و وجود خدا را قبول كرد و منكر جميع علوم و وجود صناعات و اختراعات شد و يا بايد اينها را قبول كرد و پشت پا به حكمت الهى زد » جوى ضد مذهب در ميان آنان به وجود آورد . « 4 » شهيد مطهرى در مقدمهء كتاب اصول فلسفه و روش رئاليسم ، شدت سرايت اين مكتب را در ميان جوانان چنين بيان مىكند . در اين كتاب سعى شده است كه تمام انحرافات ماترياليسم ديالكتيك به طور وضوح نمايانده شود . البته ممكن است افرادى كه شخصا بىپايگى اين فلسفه را دريافته‌اند به ما اعتراض كنند كه بيش از حد لزوم به نقد و ايراد از مسائل اين فلسفه پرداخته‌ايم ، ولى متذكر مىشويم كه در اين جهت ، ارزش فلسفى و منطقى آن را در نظر نگرفته‌ايم ، بلكه از لحاظ اين كه نشريات مربوط به ماترياليسم ديالكتيك بيش از اندازه در كشور منتشر شده و افكار عدهء نسبتا زيادى را به خود متوجه ساخته و شايد عده‌اى باشند كه واقعا باور كرده باشند كه ماترياليسم ديالكتيك عالىترين سيستم فلسفى جهان و ثمرهء مستقيم علوم و خاصيت لاينفك آنها است . . . « 5 » به هر روى ، واكنش متفكران اسلامى در برابر اين گروه ، شديد بود . آن چه به بعد

--> ( 1 ) . حميد عنايت ، شش گفتار دربارهء دين و جامعه ، ص 18 ؛ محمد البهى ، الفكر الاسلامى الحديث وصلته بالاستعمار الغربى ، ص 427 . ( 2 ) . حميد عنايت ، انديشهء سياسى در اسلام معاصر ، ص 294 . ( 3 ) . رسول جعفريان ، ذهنيت غربى در تاريخ معاصر ما ، ص 115 و 146 . ( 4 ) . محمد حسين طباطبائى ، اصول فلسفه و روش رئاليسم ، ج 1 ، ص كح . ( 5 ) . همان ، ج 1 ، ص لا .