عباس محمود عقاد ، اندكى از بىشمار نوشته‌هايى هستند كه در مقابل تأثيرات ناصواب پيش گفته ، نوشته شده‌اند . « 1 » تفاسير معاصر نيز از پرداختن به مباحث اقتصادى ، به تناسب تفسير آيات غافل نمانده‌اند . بحث فقير و غنى ، زكات ، خمس ، نفقه ، كفاره ، صدقه ، اسراف ، تبذير ، ربا و قمار ، برخى از موضوعات اقتصادى در تفاسير هستند كه در گذشته هيچ گاه به اين صورت و با اين روش به آنها پرداخته نشده است . « 2 » كمونيسم و فلسفه جديد كمونيسم تنها بعد اجتماعى انديشهء دينى را با مباحثى بىسابقه ، رودررو نساخت ، بلكه با ادعايش مبنى بر اين كه فلسفه‌اى علمى است ، فلسفه‌اى را روياروى انديشمندان اسلامى قرار داد كه در گذشته با آن روبه‌رو نبودند . گفته مىشود آشنايى با فلسفهء نوين غرب در ايران ، به رسالهء گفتار دكارت ، كه كنت دوگوبينو آن را ترجمه كرده بود ، باز مىگردد ؛ اما در آن هنگام چندان پى گرفته نشد و مورد توجه قرار نگرفت . در واقع بايد آغاز آشنايى جدى با فلسفهء غرب را به رسالهء سير حكمت در اروپا ، نوشته محمد على فروغى نسبت داد . « 3 » فلسفهء غرب ، تلاش‌هاى فكرى نوينى را از سوى انديشمندان اسلامى ايجاب مىكرد تا بدان جا كه امثال سر سيد احمدخان اعتبار علم كلام مرسوم را مورد تأمل قرار دادند و گفتند : به عقيدهء من اين حقيقت بديهى است كه علم كلامى كه در برابر فلسفهء يونانى به وجود آمد ، اكنون فاقد اعتبار و غير مفيد براى مسائل عصر ما است و بر علماى ما است تا علم كلام جديدى را در خطوط تازه‌اى رشد دهند كه بتواند در برابر فلسفه و دانش جديد متداول در زمان بايستد . « 4 »

--> ( 1 ) . براى اطلاع بيش‌تر ، ر . ك : حميد عنايت ، اسلام و سوسياليسم در مصر و سه گفتار ديگر ، ص 47 ؛ و نيز محمد باقر نجفى ، دين نامه‌هاى ايران ، كتاب شناسى موضوعى كتاب‌هاى دينى ايران ، ص 244 - 249 . ( 2 ) . فهد بن عبد الرحمن بن سليمان الرومى ، منهج المدرسة العقلية الحديثة فى التفسير ، ص 400 - 402 ؛ محمد البهى ، الفكر الاسلامى الحديث ، وصلته بالاستعمار الغربى ، ص 149 ؛ عفت محمد الشرقاوى ، الفكر الدينى فى مواجهة العصر ، ص 255 ؛ محمد ابراهيم شريف ، اتجاهات التجديد فى تفسير القرآن فى مصر ، ص 414 و 415 . ( 3 ) . محمد حسين طباطبائى ، اصول فلسفه و روش رئاليسم ، با مقدمه و پاورقى مرتضى مطهرى ، ج 1 ، ص ط و ج . ( 4 ) . وحيد اختر ، سر سيد احمدخان و انديشهء دينى ، ص 62 ؛ محمد على جاودان ، شرح مبسوط منظومه و فلسفهء