محمود عقاد ، فلسفة العقوبة مهدى علام ، كتاب‌هاى حجاب ، تعدد زوجات و نظام حقوق زن در اسلام شهيد مطهرى ، تك نگارىهايى دربارهء اين موضوع هستند . امير على نيز چهار فريضهء عمدهء اسلامى ، يعنى نماز ، روزه ، زكات و حج را به شيوه‌اى عقلى مورد بحث قرار مىدهد و بيش‌تر به فوايد جسمانى و اجتماعى آنها توجه مىكند . « 1 » گفتنى است كه بازتاب اين شيوهء نقد و تحليل مستشرقان نه تنها انديشمندان اسلامى را واداشت كه براى دفاع از اسلام ، دربارهء حكمت و علل تشريع احكام تفحص كنند ، بلكه موجب شد عده‌اى براى دفع اين شبهات ، موضعى تدافعى به خود بگيرند . على عبد الرزاق در كتابش ، الاسلام و اصول الحكم مىگويد : تاريخ پيامبران كسى را نمىشناسد كه به زور شمشير ، مردم را به ايمان دعوت كرده باشد يا براى وارد كردن قومى به دينش با آنها جنگيده باشد . « 2 » سيد قطب برداشت محمد عزّه دروزه از جهاد را نيز نگرشى انفعالى مىداند . « 3 » در بحث حجاب ، طلاق و تعدد زوجات ، اين امر نمودى بسيار روشن دارد « 4 » تا بدان حد كه برخى نويسندگان ، تا مرز انكار اين احكام پيش رفته‌اند . عبد ه عملكرد غلط مسلمانان در امر تعدد زوجات را موجب قبح عقلى آن دانسته و با در نظر گرفتن مشكلات عملى بسيارى كه در جامعهء آن روز مصر به همراه داشته است ، اقدام به منع آن مىكند . « 5 » امير على ، « 6 » رشيد رضا ، عبد العزيز جاويش ، احمد مصطفى مراغى ، « 7 » قاسم امين « 8 » و سر سيد احمد خان « 9 » شخصيت‌هاى ديگرى هستند كه برخى به مخالفت

--> ( 1 ) . على اصغر حلبى ، تاريخ نهضت‌هاى دينى - سياسى معاصر ، ص 149 . ( 2 ) . محمد البهى ، الفكر الاسلامى فى الحديث وصلته بالاستعمار الغربى ، ص 281 . ( 3 ) . صلاح عبد الفتاح الخالدى ، فى ظلال القرآن دراسة و تقويم ، ج 3 ( فى ظلال القرآن فى الميزان ) ، ص 355 . ( 4 ) . عفت محمد الشرقاوى ، الفكر الدينى فى مواجهة العصر ، ص 235 ، 236 و 244 . ( 5 ) . محمد البهى ، الفكر الاسلامى الحديث وصلته بالاستعمار الغربى ، ص 145 ؛ فهد بن عبد الرحمن بن سليمان الرومى ، منهج المدرسة العقلية الحديثة فى التفسير ، ص 752 - 759 ، عبد الحميد عبد السلام المحتسب ، اتجاهات التفسير فى العصر الحديث ، ص 183 . ( 6 ) . على اصغر حلبى ، تاريخ نهضت‌هاى دينى - سياسى معاصر ، ص 50 و 149 . ( 7 ) . فهد بن عبد الرحمن بن سليمان الرومى ، منهج المدرسة العقلية الحديثة فى التفسير ، ص 668 - 683 . ( 8 ) . همان ، ص 765 - 777 . ( 9 ) . مراد ، آ . و ديگران ، نهضت بيدارگرى در جهان اسلام ، ترجمهء سيد محمد مهدى جعفرى ، ص 210 ؛ وحيد اختر ، سر سيد احمد خان و انديشهء دينى ، ص 77 .