با احكام طلاق و تعدد زوجات و برخى به مخالفت با احكام حجاب پرداختند . تولّى و تبرّى ، حكم ديگرى از احكام اسلام است كه پايبندى مسلمانان به آن ، مانعى بزرگ بر سر راه پيشرفت و نفوذ استعمار به شمار مىآمد . مستشرقى در اين باره مىگويد : اين مانعى بزرگ است كه گاهى به نام تعصب ناميده مىشود . . . همين ديوار است كه اسلام در اطراف پيروان خود كشيده تا وضع داخلى آنان را حفظ و مبشران مسيحى را از خارج دفع نمايد . اين ديوارى است كه سال‌هاى متمادى بنا گرديده و با كمال تأسف خراب كردن يا سوراخ كردن آن براى ما محال است ؛ زيرا ديده‌ايم عده‌اى از مبشران در سال‌هاى متمادى در يك شهر زندگى مىكنند ولى نمىتوانند يك رفيق يا دو رفيق به دست آورند ؛ زيرا يكى از مشكلات ما اين است كه با مسلمانان دوست شويم ؛ چون مسلمان خودخواه نيست ، ولى از كسانى كه مورد اعتماد وى نيستند ناراحت است و حاضر نيست با آنان دوستى كند . « 1 » حمله به اين حكم و آن را مصيبت و نمود عدم بلوغ فكرى معرفى كردن ، براى از بين بردن اين مانع مهم است . سيد جمال در اين مورد توضيح مىدهد : اروپاييان چون اعتقاد دينى مسلمانان را استوارترين پيوند ميان آنان مىبينند ، مىكوشند تا با نام مخالفت با تعصب ، اين پيوند را سست كنند ، ولى خود بيش از هر گروه و كيش [ ى ] به تعصب دينى گرفتارند . « 2 » و - ساير ديدگاه‌ها بحث‌هاى مستشرقان ، محدود به آن چه گذشت نمىشود . بخش ديگرى از آنها به تاريخ اسلام مربوط است . اثبات ناتوانى اسلام در ادارهء شايسته و همه جانبهء امور « 3 » با ناديده انگاشتن دستاوردهاى عظيم تمدن اسلامى ، كوشش ديگرى از جانب آنان ، با هدف تأييد نظريهء جدايى دين از سياست ، به شمار مىآيد . « 4 » تمجيد از تمدن‌هاى پيش از اسلام ، همچون تمدن ايرانيان باستان و فراعنهء مصر ، « 5 » تبليغ تغيير خط عربى به

--> ( 1 ) . مصطفى خالدى و عمر فرّوخ ، التبشير و الاستعمار فى البلاد العربية ، ص 47 . ( 2 ) . محمد جواد صاحبى ، انديشهء اصلاحى در نهضت‌هاى اسلامى ، ص 127 . ( 3 ) . محمد البهى ، الفكر الاسلامى الحديث وصلته بالاستعمار الغربى ، ص 215 و 216 . ( 4 ) . همان ، ص 249 . ( 5 ) . عمر بن ابراهيم رضوانه ، آراء المستشرقين حول القرآن الكريم و تفسيره ، ص 34 ، 41 و 42 .