توسعه‌طلبىهاى استعمارى ، و آن را استمرار جنگ‌هاى صليبى معرفى كردن ، بيش از آن كه واقعيت خارجى داشته باشد ، « 1 » سرپوشى است بر اهداف سلطه‌جويانه و توجيه افكار عمومى داخلى و خارجى . تلاش مبشران براى مسيحى نمودن مردم مشرق زمين به منظور شكستن اركان مقاومت و رفع موانع پذيرش سلطهء غرب انجام مىگرفت . اعتقاد به دين واحد از بيگانه انگاشتن نيروهاى خارجى استعمارگر در ميان شهروندان تازه مسلمان شدهء اين كشورها مىكاست و با ايجاد پيوند دينى بين آنها ، آنان را پذيراى حكومت بيگانگان مسيحى مىساخت . ليكن به اعتراف خود مبشران اقدامات آنان در مسيحى نمودن مسلمانان بسيار كم نتيجه بود . لذا فعاليت‌هاى خود را بر متزلزل ساختن عقايد مسلمانان متمركز نمودند « 2 » تا در بنيادىترين پايهء مقاومت آنها « 3 » خلل وارد آوردند . در اين جا است كه مستشرقان در خدمت به استعمار به كمك مبشران شتافتند . اولين بارقه‌ها و زمينه‌هاى ظهور شرق‌شناسى به زمان ناپلئون باز مىگردد . هنگامى كه او مصر را فتح كرد ( 1213 / 1798 ) گروهى از دانشمندان را نيز با خود به همراه آورده بود تا با بررسى اسلام به راز پيروزىهاى جهان گستر آن دين مبين ، كه در مدتى كوتاه صورت گرفته بود ، دست يابند . « 4 » چاره‌جويى دولت‌هاى غربى براى تجزيهء امپراتورى عثمانى و تفوق بر سرزمين‌هاى اسلامى ، همراه با گسترش مستعمرات و بروز مشكلات عديده در تسلط كامل بر آنها و ادارهء بىدردسر آنها ، كه ناآگاهى از آداب و رسوم و معتقدات دينى و فرهنگى ، آن را تشديد مىكرد ، « 5 » موجب شد تا غرب با شيوه‌اى نظام يافته به مسائل مربوط به اين فرهنگ‌ها بپردازد . « 6 » مستشرقان با بهره‌گيرى كامل از روش‌هاى نقد علمى و مباحث جديد علوم انسانى

--> ( 1 ) . همان ، ص 35 و 36 . ( 2 ) . همان ، ص 50 . ( 3 ) . عمر بن ابراهيم رضوانه ، آراء المستشرقين حول القرآن الكريم و تفسيره ، ج 1 ، ص 77 . ( 4 ) . عبد الهادى حائرى ، نخستين رويارويىهاى انديشه‌گران ايران با دو رويهء تمدن بورژوازى غرب ، ص 130 . ( 5 ) . براى نمونه ، ر . ك : حميد عنايت ، شش گفتار دربارهء دين و جامعه ، ص 46 . ( 6 ) . همان ، ص 42 ، 45 و 46 ؛ عبد الهادى حائرى ، نخستين رويارويىهاى انديشه‌گران ايران با دو رويهء تمدن بورژوازى غرب ، ص 117 .