تأثير تلاش‌ها براى مقابله با انحرافات القايى مستشرقان و مبشران بر حوزهء مباحث دينى نگرش كلى به تاريخچه ، اهداف و جايگاه جواب‌گويى به القائات مبشران و مستشرقان در طرح مباحث جديد ، در تغيير و ايجاد نگرش‌هاى نو نقشى در خور توجه داشته است . تاريخچهء اعزام هيئت‌هاى تبليغى ( مبشران ) به قرن 15 و 16 ميلادى باز مىگردد . پرتغالىها و اسپانيايىها كه نخستين گام‌هاى جهان غرب را در استعمار مشرق زمين برداشتند ، هيئت‌هاى تبليغى را به همراه سپاهيان خود اعزام مىكردند تا با بهره‌گيرى از راه‌هاى معنوى و سوء استفاده از پوشش مذهبى ، دست‌يابى به خواست‌هاى استعمارى را تسهيل نمايند . « 1 » سخنان ناپلئون ماهيت اين گروه را به خوبى مىنماياند : هيئت‌هاى مذهبى مىتوانند براى من در آسيا و آفريقا و آمريكا سودمند افتند ؛ زيرا من آنان را وادار خواهم كرد كه از همهء سرزمين‌هايى كه ديدن مىكنند آگاهىهايى به دست آورند . حرمت لباسشان نه تنها از آنان نگاهدارى مىكند [ بل ] كه جاسوسىهاى آنان را در زمينهء سياست و بازرگانى نيز پنهان مىسازد . « 2 » اين پندارى باطل است كه تصور كنيم مبشران شرق مىآيند تا دين مسيح را رواج دهند . لحظه‌اى تعمق در كيفيت اعتقاد دينى غرب و عدم پايبندى عملى به باورهاى مذهبى ، به روشنى بطلان اين پندار را آشكار مىسازد . « 3 » حتى جلوهء مذهبى بخشيدن به

--> ( 1 ) . همو ، نخستين رويارويىهاى انديشه‌گران ايران با دو رويهء تمدن بورژوازى غرب ، ص 61 و 470 - 480 . ( 2 ) . همو ، امپراتورى عثمانى و دو رويهء تمدن بورژوازى غرب ، ص 78 . ( 3 ) . مصطفى خالدى و عمر فرّوخ ، التبشير و الاستعمار فى البلاد العربية ، ص 34 و 35 .