انقلاب مشروطيت ، تأثير گذاشت . « 1 » شايان ذكر است كه جنبش‌هاى مشروطه‌گرىيى « 2 » از فرانسه و انگليس آغاز شد و به تدريج ديگر كشورهاى جهان را يكى پس از ديگرى درنورديد . همجوارى ايران با روسيهء در حال انقلاب ، آگاهى از رويدادهاى گوناگون سياسى - اجتماعى ژاپن و چين ، پيوندهاى ديرين بازرگانى با هندوستان كه اكنون توسط انگليس اداره مىشد و آگاهى از اصلاحات گسترده در مهم‌ترين كشورهاى اسلامى ، يعنى تركيه و مصر موجى ايجاد كرد كه به عقيدهء برخى نويسندگان ، از جملهء مهم‌ترين عوامل ايده دهندهء مشروطيت بود « 3 » و موجب شد تا نظام حاكم آن زمان ، تحمل ناپذير و ريشهء تمام كاستىها و گرفتارىها تلقى شود . لذا گفته مىشود كه مشروطيت ، كالايى كاملا وارداتى بود . « 4 » نهادهاى عدالتخانه ، پارلمان و قانون ، « 5 » روش مبارزه از طريق انجمن‌هاى سرّى « 6 » و حتى واژگان مشروطه و استبداد « 7 » چنين بودند . به نظر مىرسد واژهء مشروطه را اولين بار ميرزا حسين خان سپهسالار هنگام سفارت در دربار امپراتورى عثمانى در خلال بعضى گزارش‌هاى خود به معناى « صفتى براى حكومتى كه بر اساس قانون اساسى و نظامى پارلمانى بنياد گردد » به كار برده باشد . « 8 » محمد طباطبائى ، از علماى به نام مشروطه ، « 9 » خود دربارهء آشنايى و ورودش به اين مبارزات مىگويد :

--> ( 1 ) . حامد الگار ، دين و دولت در ايران ، ص 177 . ( 2 ) . عبد الهادى حائرى ، ايران و جهان اسلام ، ص 145 . ( 3 ) . همو ، تشيع و مشروطيت در ايران ، ص 24 و 25 . ( 4 ) . همان ، ص 12 ؛ حامد الگار ، سلسلهء پهلوى و نيروهاى مذهبى به روايت تاريخ كمبريج ، ترجمهء عباس مخبر ، ص 269 و 270 ؛ رسول جعفريان ، ذهنيت غربى در تاريخ معاصر ما ، ص 76 . ( 5 ) . حامد الگار ، دين و دولت در ايران ، ص 267 . ( 6 ) . فخر الدين رشديه ، زندگينامهء پير معارف رشديه ، ص 87 و 104 - 107 ؛ عبد الهادى حائرى ، تشيع و مشروطيت در ايران ، ص 54 و 55 ؛ حامد الگار ، دين و دولت در ايران ، ص 258 - 260 . علاوه بر اين منابع ، براى آشنايى بيش‌تر با اولين انجمن‌ها ، اهداف آنها و اين كه از چه فكرى اقتباس شده‌اند ، ر . ك : حامد الگار ، دين و دولت در ايران ، ص 258 - 269 ؛ محمد مددپور ، تجدد و دين زدايى در فرهنگ و هنر منور الفكرى در آغاز پيدايى تا پايان عصر قاجار ، ص 144 و 145 . ( 7 ) . عبد الهادى حائرى ، ايران و جهان اسلام ، ص 212 - 231 . ( 8 ) . همو ، تشيع و مشروطيت در ايران ، ص 252 و 253 ؛ همو ، ايران و جهان اسلام ، ص 213 . ( 9 ) . براى اطلاع از نقش او در مشروطيت ، ر . ك : حامد الگار ، دين و دولت در ايران ، ص 340 ؛ و نيز على اصغر حلبى ، تاريخ نهضت‌هاى دينى - سياسى معاصر ، ص 295 .