آزادى در جوامع غربى ، بر يك سرى علل جامعه‌شناختى و مبانى و اصول فكرى مبتنى است . از طرفى براى رهايى از سلطهء ويرانگر كليسا عنوان شده و از طرف ديگر بر تفكر اصالت بشرى ( بشر محورى ) استوار است . « 1 » اما در اسلام ، اگر چه اصول فراوانى وجود دارد كه مىتواند ملاك روا دانستن اين لوازم اخلاقى و حقوقى دمكراسى قلمداد شود « 2 » و ليكن تفاوت‌هاى بنيادينى هم با مبانى فكرى آن وجود دارد كه به نظر مىرسد رسيدن به صلاحديد واقعى اسلام ناب را در اين مورد مشكل مىسازد . « 3 » ذهنيت قشر تحصيلكردهء اين دوره ، كه شناختشان از تمدن اروپايى به همان تصويرى محدود بود كه خود اروپايىها ارائه مىدادند و لذا هيچ گونه ترديدى در اصالت يا سودمندى مبانى و معيارهاى آن نداشتند ، دشوارى دست‌يابى به حقيقت را به دور از پيرايه‌ها صد چندان مىكرد . « 4 » اين گونه بود كه نظام سياسى جديد غرب كه خارج از چارچوب‌هاى وحى و بلكه متعارض با آن ، بر پا شده بود ، خودآگاه يا ناخودآگاه انتظارات و آرزوهاى نوينى را فراسوى مسلمانانى گشود كه پيشرفت‌هاى غرب را پيش رو داشتند و نظام سياسى حاكم بر آنها را جدا زير سؤال برد . اين تحول ، به همراه خود ، حوزهء مباحث تحليلگران دينى را نيز به شدت تكان داد ، باورهاى كهن مذهبى ، از جنبه‌هاى ديگر دوباره مورد بحث قرار گرفتند و مباحثى نوين مطرح شدند . صرف نظر از نتايج اين بحث‌ها ، چه مثبت و چه منفى ، كه البته در جاى خود بسيار مهم هستند ، مهم‌ترين ثمرهء اين رويداد را مىتوان در راه يافتن هر چه بيش‌تر روش تحليل عقلى در بررسى متون و منابع و تفسير و اعتبار يافتن دستاوردهاى آن ، در ميان اهل سنت خلاصه كرد . مشروطيت تاريخ ايران بىشباهت به تاريخ امپراتورى عثمانى يا مصر نيست . « 5 » در اين جا نيز بىترديد ، ورود انديشه‌هاى نوين غرب در زمينه‌سازى تحولات اجتماعى - سياسى

--> ( 1 ) . عفت محمد الشرقاوى ، الفكر الدينى فى مواجهة العصر ، ص 140 . ( 2 ) . حميد عنايت ، انديشهء سياسى در اسلام معاصر ، ص 221 . ( 3 ) . همان ، ص 236 - 240 . ( 4 ) . همو ، سيرى در انديشهء سياسى عرب ، ص 60 . ( 5 ) . همو ، انديشهء سياسى در اسلام معاصر ، ص 277 .