نخستين كسانى كه براى بيدار كردن وجدان قومى عرب كوشيدند از ميان مسيحيان عرب برخاستند . همانان جدايى دين از سياست را زمينه‌ساز وحدت ملى و مايهء از ميان برداشتن تفاوت‌هاى دينى در كشورها تلقى كرده ، در تحقق آن تلاش مىنمودند . « 1 » تجربهء تلخ دستاويز قرار گرفتن دين توسط حاكمان سياسى ، در تاريخ اسلام عامل ديگرى بود كه بالا گرفتن اين دعوت را موجب مىشد . « 2 » و از همه مهم‌تر روشنفكران غربزده بودند كه با هدف جبران عقب‌افتادگىها تنها راه پيشرفت را در اين مىديدند : تنها يك راه به سوى آن وجود دارد و آن اين است كه پا جاى پاى اروپا نهيم و طريقهء آنها را بپيماييم تا همتايى براى آنها باشيم و در تمدن ، شريك آنها به حساب آييم ؛ شريك خوبىها و بدىها ، شيرينىها و تلخىها ، پسندها و ناپسندها ، ستودنىها و ناشايست‌هايش . « 3 » آنها به تقليد از غرب كه با گسستن پيوندش با كليسا به دورهء رنسانس پا نهاد ، مبلّغ جدايى دين از سياست بودند . ج - گروه سومى را نيز بايد نام برد كه نظريات على عبد الرزاق شاخص آن است . عقيدهء او را مىتوان در يك جمله چنين خلاصه كرد : اصلا اسلام شكل خاصى از حكومت را تعيين نكرده و مشخص نمودن آن را به عهدهء بشر گذارده است . « 4 » او ديدگاه‌هاى خود را در كتاب الاسلام و اصول الحكم مطرح ساخته است . كتاب او با مخالفت شديد جامعهء رسمى دينى روبه‌رو شد . « 5 » او در اين كتاب مىكوشد تا ضرورت دينى خلافت و داشتن خليفه را نفى كند و بگويد كه اصل خلافت منشأ دينى ندارد و مسلمانان مكلف به داشتن خليفه نيستند . او حتى گام را از اين هم فراتر نهاده ، پس از تحليل تاريخى نتيجه مىگيرد كه خلفا پيوسته در طول تاريخ مايهء ناكامى بوده‌اند و مىافزايد : عقب ماندگى مسلمانان در علوم سياسى نيز ناشى از وجود آنان بوده است . « 6 » مباحث مرتبط با نظام سياسى به همين اندازه محدود نمىشود . يك حكومت براى

--> ( 1 ) . همان ، ص 16 - 19 . ( 2 ) . مرتضى مطهرى ، بررسى اجمالى از نهضت‌هاى اسلامى در صد سالهء اخير ، ص 27 و 28 . ( 3 ) . محمد البهى ، الفكر الاسلامى الحديث وصلته بالاستعمار الغربى ، ص 201 . ( 4 ) . محمد ابراهيم شريف ، اتجاهات التجديد فى تفسير القرآن فى مصر ، ص 355 . ( 5 ) . ر . ك : محمد عمّاره ، الاسلام و معركة الحكم . ( 6 ) . محمد مسجد جامعى ، « تحول معنايى مفاهيم اسلامى - سياسى در دوران جديد » ، مجموعه مقالات اولين سمينار بررسى تحول مفاهيم ، ص 287 و 288 ؛ حميد عنايت ، انديشهء سياسى در اسلام معاصر ، ص 116 - 125 .