( * ) ب - فضاى فكرى و مذهبى 1 - معتزله و اشاعره فرقه فكرى و مذهبى معتزله ( منسوب به و اصل بن عطاء - 131 ه . ) از آغاز پيدايش ، فراز و نشيبهاى فكرى و سياسى بسيارى را سپرى كرد . در زمان مأمون ، به شكوفايى و توانمندى شايانى رسيد 58 ؛ به طورى كه سران آنها پستهاى حساس دولتى ، از جمله قضا را عهده‌دار شدند . ليكن ، اين خيزش در زمان متوكل عباسى ، رو به سردى و ايستايى گراييد تا آنجا كه وى عليه آنها به تبليغات دست زد . 59 از سوى ديگر ، پراكندگى و اختلاف نظر درون مكتبى ، فزونى گرفت . سران اعتزال هر يك با اتخاذ نظرات جديدى ، به تكفير يكديگر پرداختند . جعفر بن حرب ، استاد خود ، ابو الهذيل را و ابو الحسن اشعرى نيز ابو على جبّائى معتزلى را تكفير و سپس مكتب أشعريّه را تأسيس نمود . 60 وى عقل را بر خلاف اهل سنّت و جماعت و اخباريگراها كه باطل مىدانستند ؛ در آراء خويش به كار بست و ميان نقل و عقل رابطه قائل شد . نظرات و مبانى كلامى خويش را با استدلالهاى عقلى آميخت و كتبى چند در اين زمينه گرد آورد . 61 خلفاى عباسى كه در دوران حكومت آل بويه همچنان پيرو آراء اهل سنت بودند ؛ ليكن به خاطر ناتوانى سياسى در اين مدت ، شيعيان و در كنار آنها معتزله ، به نشر و تبليغ عقايد خود و مناظرات كلامى با يكديگر پرداختند . شيخ مفيد با سران اين فرقه‌ها يعنى با قاضى عبد الجبّار معتزلى و على بن عيسى رمّانى و با قاضى ابو بكر باقلّانى أشعرى ، به مناظره پرداخت و ايشان را مغلوب و مبهوت خويش ساخت . 62 در اواخر عمر حكومت ديالمه در بغداد و حدود سال 420 هجرى ، قادر عباسى ، كتابى را در ردّ معتزله و اثبات مكتب اشاعره و اهل سنت گرد آورد و از اعتزال بيزارى جست 63 اين سركوبى تا ظهور طغرل بيك در بغداد ادامه داشت تا اينكه با ورود وى به بغداد ورق برگشت و عميد الملك وزير طغرل كه معتزلى بود ، به