حديث رو به تيرگى نهاد . دانشمندان اماميّه . از جمله ابو عمرو عبد العزيز كشّى ( 369 ه ) به تأليف كتاب رجال دست زدند و شيخ طوسى كه اهميّت امر را درك مىكرد ، كتاب كشّى را تنقيح و تكميل نمود . 36 وى كتاب ديگرى به نام « الابواب » يا رجال طوسى ، گرد آورد . مرحوم آقا بزرگ تهرانى درباره اين كتاب مىگويد 37 : « اين كتاب اكنون يكى از منابع بزرگ رجالى مورد اعتماد دانشمندان ماست . » سومين اثر رجالى وى ، كتاب « الفهرست » اوست كه در آن به شناسايى اصحاب كتب مىپردازد . در اين كتاب نام بيش از 400 مصنّف شيعه ذكر شده است . مرحوم آقا بزرگ تهرانى ، ذيل نام اين كتاب مىنويسد 38 . « اين كتاب از آثار گرانقدر و جاودانى است كه علماء اماميه از آن زمان تا كنون مورد استفاده و استناد خود قرار داده‌اند . » ابو زهره عالم سنّى معاصر ، به عظمت شخصيت رجالى شيخ ، اعتراف نموده و اثر وى را خدمتى بزرگ به جهان اسلام مىخواند . 39 بنابراين ، شيخ علاوه بر پيشتازى و پيشوايى در فقه و اصول و حديث ، در رجال نيز گام مؤثّرى در پويايى تشيّع برداشته است . بعد ادبى دربارهء اين جنبه از شخصيت ذو وجوه شيخ ، تاكنون اديبى به تحقيق گسترده دست نزده است ، ما اينك به جلوه‌هايى از سيماى ادبى اين فرزانه بزرگ اشاره مىكنيم . مىدانيم كه شيخ الطائفه . از طوس برخاست ، جايى كه بيشتر مردمانش به زبان پارسى درى سخن مىگفتند و بعيد است كه شيخ در اواخر اقامتش در طوس ، با پدر شعر و ادب فردوسى نامور در تماس نبوده و از محضر اديبانهء وى بهره نگرفته باشد . به هر حال عشق و شوق مالامال شيخ به تحصيل علوم و معارف به هجرت وى انجاميد . او در مدرس دانشمندان عرب تبارى چون شيخ مفيد و سيد مرتضى و ابو القاسم تنّوخى ، شاگردى نمود . با اينكه شيخ عرب نبود ؛ ليكن با استعداد سرشار و