كشاورزى ) بوده ، وجود داشته است . امروز بر مبناى كتيبه‌هاى مكشوفه معلوم شده است كه فروپاشى اين نظام آبيارى ، كه غالبا با عنوان شكستن سدّ مأرب از آن سخن مىگويند ( و در قرآن كريم تحت عنوان سيل العرم از آن ياد شده است : سورهء سبأ ، آيهء 16 ) ، در طى يك سلسله رويداد بوده و از حدود 451 تا 542 ميلادى به طول انجاميده است . و خود معلول ، و نه علت انحطاط اقتصادى ، بوده است . « 1 » تأثير و نفوذ عربستان جنوبى بر مكّه در زمان حضرت محمد [ ص ] چه‌بسا مهم بوده است ، اما درميان محققان توافق چندانى بر سر آن نيست . غير از يمن ، چند واحه در عربستان غربى وجود داشت كه ساكنان آنها به كشاورزى مىپرداختند . مهم‌ترين آنها شهر مدينه بود ، كه لغتا يعنى شهر ، و قبلا يثرب نام داشت . محصول عمدهء آنان خرما بود ، ولى غلّه نيز كشت مىكردند . يهوديان در پيشبرد كشاورزى مدينه و مناطق ديگر نقش پيشتازانه‌اى داشتند ؛ و اين نقش ، در پرتو برداشت‌هاى اروپايى قرون وسطايى كه يهوديان را فقط تاجر و كاسب‌كار مىشناختند ، غريب مىنمايد . چندى پس از استقرار يهوديان ، عده‌اى از عرب‌ها نيز در واحهء مدينه اسكان يافته ، و از نظر سياسى بر آنان تفوق داشتند . در واحه‌هاى ديگر - ازجمله تيماء ، فدك ، وادى القرى ، خيبر - درميان سكنه ، غلبه با يهوديان بود . منشأ اوليهء اين قبايل و تيره‌هاى يهودى روشن نيست . اينان آداب و رسوم اجتماعى عرب‌ها را پذيرفته بودند ، و فقط از نظر دين با آنان تفاوت داشتند ؛ بعضى از آنان احتمالا عرب‌هايى بودند كه يهوديت را پذيرفته بودند ، و درهرحال ازدواج متقابل و درون‌گروهى درميان آنان معمول بود . « 2 »

--> ( 1 ) . قس - فيليپ هيتى ، تاريخ عرب ، طبع هفتم . لندن ، 1961 ، ص 49 - 66 . تأثير انديشه‌هاى عربستان جنوبى بر ديانت اسلام مورد تأكيد هيوبرت گريم Hubert Grimme قرار گرفته است . از جمله مقالهء Der Logos in » « Su ? darabien در كتاب Orientalische Studien Theodor Noldeke gewidmet . لايپزيك ، 1906 ، ص 453 - 461 . همچنين نگاه كنيد به مقالهء زير : ' Su ? darabische Lehmworter im Koran' , Zeitschrift fur Assyriologie , xxvi ( 1912 ) , 158 - 68 . ( 2 ) . 2 . Cf . Medina , 192 ; D . S . Margoliouth , The Relation between Arabs and Israelites prior to the Rise of Islam , London , 1924 ; Werner Caskel , in Studies in Islamic Cultural History ( ed . G . von Grunebaum ) , Menasha , 1954 , P . 43 . كه از يهوديان به عنوان حاملان فرهنگ نبطى سخن مىگويد .