همين معلومات سنتى است كه وقايع نگاران اسلامى ، تاريخ صدر اسلام را نوشته‌اند و يا مفسران مىكوشند كه معانى و مبهمات قرآنى را روشن سازند . اين گونه اسناد ، طى دوران درازى تنها دهان به دهان نقل شده ، بطوريكه مشخص كردن درجهء صحت آن بطور دقيق بسيار مشكل است و پس از گذراندن اين دورهء سينه به سينه گشتن و دهان به دهان نقل شدن‌ها صورت كتابت به خود گرفته است . در نتيجه ، علماى اسلامى در برابر اين مسأله قرار گرفته‌اند كه واقعا اين گونه اسناد تا چه حدّ مىتواند ارزش داشته باشد ؟ بدين جهت از طرف ايشان روش انتقادى خاصى براى « سنت » اتخاذ شده است . ولى متأسفانه اين روش انتقادى نمىتواند به مورخ غربى كه تمايلات و تدابير خاصى را حدس مىزند و يك سلسله اشكالاتى را كه به سكوت برگزار شده مىبيند و يا تناقضاتى در آنها مىيابد تأمين كافى بدهد « 1 » . استفاده از اين مواد مستلزم احتياط زيادى است و به همين دليل غالبا اين دانشمندان از حد حدس و احتمال فراتر نمىروند و بيشتر خود را به مفاهيم مورد قبول اكثريت محدود مىسازند . با وجود اينها ، از طرف ديگر بايد قبول

--> ( 1 ) دربارهء مطالب مختلفى كه در حديث گرد آمده ، ر ك . سوواژه ص 28 ببعد . در بارهء ارزش اين مواد ، مقالهء « حديث » نوشتهء جوينبول در دائرة المعارف اسلام ( 2 : 201 ببعد ) و بخصوص جلد دوم مطالعات اسلامى گلدزيهر ديده شود . ( استناد به حديث و يافتن تأمين كافى از آن ، بستگى به روش علمى استناد كننده دارد . در روش علماى اسلامى ، سلسله سند حديث از صافىهاى دقيق مىگذرد و با اصول مستنبط از كتاب ، تطبيق مىيابد و با موازين علمى و - عقلى سنجيده مىشود و مسلما بررسى متخصص فن اطمينان بخش و تأمين دهنده است . همين روش موجب پيدايش علم درايه و رجال گرديده . اما براى فرد غربى كه تنها به محتواى حديث كار دارد و آن را با معيارها و ضوابط ديگرى مىسنجد ، بررسى بايد نحوهء - ديگرى داشته باشد . پس كيفيت بررسى و نقد فرق مىكند . منتها معيارهاى اسلامى ، وقوف كامل و احاطهء شامل و دقت وافر مىخواهد . م ) .