« يَكُنْ . . . » نسخ فرمود و مقرر شد كه هر گاه يكنفر در مقابل دو نفر قرار گرفت از جهاد فرار نكند « 1 » . و شيخ طبرسى در تفسير آيه در مجمع البيان مىنويسد : آنچه در ناسخ معتبر است اينكه بايد در نزول ، از منسوخ ، متأخر باشد نه در تلاوت و از حسن نقل مىكند : آيهء اول كه غلظت دارد براى اهل بدر است كه بعدا تسهيل شد و رخصت به ترك آن داده شد « 2 » . در مقابل قائلين به نسخ ، گروهى از علما هستند كه به عدم نسخ قائل شده‌اند چنانچه آن را زرقانى نقل كرده كه گفته‌اند : در بين اين دو آيه تعارضى نيست تا اينكه نسخ گفته شود زيرا آيهء دوم مخفف حكم سابق است نه ناسخ ، به اين معنا كه در سابق واجب بوده به وجوب تعيينى كه هر مسلمانى در جهاد هر گاه در مقابل ده نفر قرار گيرد بايد استقامت كند و فرار ننمايد ولى آيهء دوم رخصت است كه مىتواند ترك كند مگر آنكه در مقابل دو نفر قرار گرفته باشد « 3 » . آية اللّه خوئى نيز قريب به اين مضمون مىفرمايد كه : آيهء اول نسخ نشده زيرا قول به نسخ محتاج است به اينكه ناسخ ، تأخر زمانى داشته باشد و اثبات آن در مورد بحث مشكل است بلكه سياق آيات شاهد است كه دفعة نازل شده‌اند . پس بايد گفت : حكم مقابلهء بيست نفر با دويست نفر استحبابى است و الا معنى ندارد كه بگوييم مسلمانان بعدا ضعيف شدند و حكم اول نسخ گشت و مبدل به مقابله يك نفر با دو نفر شد و معلوم است كه مسلمانان روز به روز قوىتر شدند نه ضعيف‌تر « 4 » . اينها كلماتى بود كه پيرامون آيه گفته شده است و اما آنچه به نظر مىرسد اينكه : آيهء شريفه با آيه « الْآنَ . . . » نسخ شده است . بيان مطلب اينكه : از آيه شريفه استفاده مىشود كه بر پيغمبر ( صلّى اللّه عليه و آله ) لازم بوده كه مسلمانان را به جهاد تحريض و ترغيب فرمايد و پاداش و جزاى اين عمل مقدس را براى آنان بيان كند و به آنان وعدهء نصرت دهد و غير اينها از چيزهايى كه باعث تشجيع آنان مىگشت و نيز استفاده مىشود كه واجب است بر مؤمنين كه هر گاه عدد آنان يك

--> ( 1 ) رسالة المحكم و المتشابه ، ص 8 . ( 2 ) مجمع البيان ، ج 4 ، ص 557 . ( 3 ) مناهل العرفان ، ج 2 ، ص 162 . ( 4 ) تفسير البيان ، ص 249 .