اعجاز قرآن علاوه بر فصاحت و بلاغت و اسلوب ، محتواى آنست ، چه احكام آن باشد و چه اخلاق و سياست آن و نيز اخبار غيبى آن كه در خارج هم محقق شده است ؛ و در واقع وجه اعجاز ، مجموع همهء اينها است . اقوال ديگرى نيز ديده مىشود كه در جاهاى خود ذكر نموده‌اند « 1 » . و يا اينكه اعجاز قرآن ، از جهت « صرفه » است يعنى خدا است كه مانع مىشود از اينكه نظير قرآن را بياورند با اينكه قادرند « 1 » ، و به اين قول ، عدّه‌اى قائل شده‌اند . و اما حق مطلب آنست كه بعضى از اساتيد نوشته‌اند : علماء از اعجاز قرآن بحث زيادى كرده‌اند و بسيار هم اطالهء كلام نموده‌اند و هر يك از آنان ، خيال كرده آنچه را كه در طلبش بوده به آن رسيده ، ولى هيهات كه چنين باشد ، قرآنى كه عقل و قريحه‌ها را عاجز كرده ، به طريق اولى زبان و بيانها را عاجز مىكند . بلى علماء آنچه را كه از ظاهر قرآن و لفظ آن به ذهنشان تبادر مىكند مىفهمند و ممكن نيست كه جميع معانى و اسرار آن را كسى بداند و به آنها احاطه پيدا كند . بنابر اين هر عالمى كه از اسرار قرآن ، سخنى را اظهار مىكند در واقع اظهار چيزى است كه از ظاهر قرآن فهميده است نه اعجاز قرآن ، بر حسب واقع و حقيقت « 3 » . و يكى از محققين فقط به نقل اقوال اكتفا كرده بدون اينكه چيزى از آن را اختيار كند مىگويد : در اعجاز قرآن بعضى مىگويند براى فصاحت آنست ، و يا گفته مىشود براى اسلوب و فصاحت آنست ، و ديگرى مىگويد براى « صرفه » ، منع و عجز قهرى خداوندى ، است كه آنان را گرفته است و در آخر مىگويد : همهء اين اقوال محتمل است و ممكن « 4 » . شيخ قوشچى در شرح اين عبارت مىنويسد : جمهور و بزرگان علماء اتفاق دارند در اينكه اعجاز قرآن براى اين است كه قرآن شريف ، در مرتبهء عاليهء فصاحت و درجهء بالاى بلاغت ، قرار دارد و مراد از فصاحت در كلام ، اعم از فصاحت و بلاغت است و اين استعمال در بين عرب زبانان ، شايع است « 5 » . بعضى مىگويند : اعجاز قرآن ، براى نظم و اسلوب عجيب آنست و بر خلاف رسومى

--> ( 1 ) مناهل العرفان ، ج 2 ، ص 309 و 310 ، الاتقان ، ج 2 ، نوع 64 ، ص 118 . ( 3 ) فلسفة التوحيد و الولاية ، علامه شيخ محمد جواد مغنيه ، ص 113 . ( 4 ) تجريد الاعتقادات ، نصير الدين طوسى ، ص 216 . ( 5 ) شرح تجريد ، قوشچى ، ص 468 .