وجوه تصحيف 1 - نوع اوّل : صورتهاى تصحيف است كه به نوادر و لطيفه‌ها متمايز است و به معناى قرآنى منجر نمىشود بلكه داراى معنايى نادر يا عوامانهء مبتذل و گاهى بر خلاف معناى قرآنى است . كتابهاى تاريخ و نوشته‌هاى تخصصى در باب تصحيف ، پر است از گونه‌هاى تصحيف كه رسم الخط ، اساس پيدايش آن بوده است . از جمله ، حمزه اصفهانى آورده است كه روزى نزد يكى از بزرگان رفته بود و او در مصحف چنين قرائت مىكرد : ( يا عيسى ابن مريم اذكر نعمتى عليك و على والديك ) « 1 » كه مخالف با سخن خداوند - عزّ و جلّ - است كه فرمود : إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ « 2 » . همچنين ، حمزه آورده است : عبد اللّه بن احمد بن حنبل براى گروهى نماز مىخواند و چنين قرائت كرد : اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ . كسى به او گفت : پدرت تازيانه خورد ، چون مىگفت : « كلام خداوند مخلوق است » و حال تو خالق همه چيز را مخلوق قرار دادى ؟ ! » « 3 » . به نظر ما اين نوع تصحيف به معناى نامعقولى منجر مىشود كه با معناى قرآنى تضاد دارد لذا قضاوت آن آسان است . آنچه مهم است ، آن است كه چنين قرائتهايى تنها از شخصى ناآگاه به قرآن كه آيات را حفظ نيست و معانى آن را در نمىيابد ، صادر مىشود و علّت آن هم رسم الخط است كه احتمال تلفظ صحيح و تلفظ غلط و تصحيف شده را در بر دارد . حمزهء اصفهانى كوشيده است تا در كتاب « التّنبيه على حدوث التصحيف » دو تصوير متفاوت از احتمالات قرائتى رسم الخط به ما ارائه نمايد : 1 - رسم الخط مصحف ، براى كلمهء نوشته شده ، دو يا چند وجه قرائتى را در بر دارد كه

--> ( 1 ) نك : مائده ( 5 ) ، بخشى از آيهء 110 : . . . يا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَ عَلى والِدَتِكَ . . . ( 2 ) آل عمران ( 3 ) ، بخشى از آيهء 59 : در واقع مثل عيسى نزد خدا همچون مثل [ خلقت ] آدم است كه او را از خاك آفريد . . . ( 3 ) حمزة الاصفهانى ، التنبيه على حدوث التصحيف ، نسخه خطى كتابخانهء مجلس ، تهران ، شمارهء 282 ، برگ شمارهء 4 .