است كه با متن نگاشته شدهء مصحف ، اختلاف دارد و متواتر قرائت « و قضى » مىباشد چنان كه اين قرائت [ و قضى ] از ابن مسعود ، ابن عباس و ديگران به طور مستفيض در سندهاى قاريان هفتگانه [ قراء سبعه ] آمده است » « 1 » . وى در قرائت ابن مسعود ( و ما يعبدون من دوننا ) « 2 » مىگويد : « اين قرائت ، تفسير است نه قرآن ، چه از عبد اللّه به تواتر آنچه كه در متن مصحف است ، رسيده است » « 3 » . ابو حيّان در قرائت « تخرج بالدّهن » از ابن مسعود به جاى تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ « 4 » مىگويد : اين قرائت ، قرائتى است مبتنى بر تفسير ، به خاطر تواتر قرائت جمهور از ابن مسعود » « 5 » . گاهى قرائت ، سخنى منقول از پيامبر [ ص ] است ، ولى با اين همه ، آن را در متن قرآن مىبينيم . مثلا ابن انبارى در قرائت ابن مسعود ( انّ الدّين عند اللّه الحنيفيّة ) « 6 » مىگويد : « بر خردمندان پوشيده نيست كه اين سخن پيامبر [ ص ] از باب تفسير است ولى برخى كه احاديث را در قرائتها داخل مىكنند ، آن را جزء قرائتها شمرده‌اند . » « 7 » . اين روايت را قرطبى هم از طريق شعبه و او از عاصم و وى از زربّن حبيش و او از ابىّ و او هم از پيامبر [ ص ] نقل كرده است كه پيامبر [ ص ] چنين قرائت كرده است : ( انّ الدّين عند اللّه الحنيفيّة لا اليهوديّة و لا النّصرانيّة و لا المجوسيّة ) ( 12 ) و آن گاه سخن پيشين ابن انبارى را آورده است « 8 » . بدين ترتيب ، ابو حيّان در مواردى بسيار زياد از تفسيرش ، چنين قرائتهايى را آورده است [ و آن را بر تفسير حمل كرده است ] . در خصوص قرائت اخير ، بايد

--> ( 1 ) ابو حيّان ، البحر المحيط ، ج 6 ، ص 25 . ( 2 ) نك : كهف ( 18 ) ، بخشى از آيهء 16 ، قرائت عمومى : وَ ما يَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ است . در خصوص قرائت ابن مسعود مقايسه كنيد با : الالوسى ، روح المعانى ، ج 15 ، صص 220 - 221 و القرطبى ، الجامع لاحكام القرآن ، ج 10 ، ص 367 ] . ( 3 ) ابو حيّان ، البحر المحيط ، ج 6 ، ص 106 . ( 4 ) مؤمنون ( 23 ) ، بخشى از آيهء 20 . ( 5 ) ابو حيّان ، البحر المحيط ، ج 6 ، ص 401 . ( 6 ) نك : آل عمران ( 3 ) ، بخشى از آيهء 19 ، قرائت عمومى : إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ . ( 7 ) ابو حيّان ، البحر المحيط ، ج 2 ، ص 410 . ( 8 ) ابو عبد اللّه محمد بن احمد القرطبى ، الجامع لاحكام القرآن ، ج 4 ، ص 43 .