و توريهء و شيوهء بيان آمده است امّا هرگز به طور مطلق به معناى اشتباه در بيان نيامده . يوهان فك در پايان ، اين نتيجه را مىگيرد كه لحن به طور نسبى در زمانى متأخر به اين معنا دلالت داشته است . وى ترجيح مىدهد كه اين معنا ، در اواخر قرن اول و اوايل قرن دوم هجرى قمرى بوده است « 1 » . لازمهء اين سخن ، آن است كه به طور واقعى ، تفسير لحن به خطا را دور از ذهن بدانيم چون در زبان آن نسل و از معانى و مدلولهاى معروف اين واژه در آن روزگار نبوده است . بنابر اين تنها اين وجه مىماند كه لحن به گونه‌هاى قرائت تفسير شود . پس نيمى از شبهه‌اى كه متوجه رسم الخط عثمانى شد ، با اين تفسير از بين مىرود ، به عبارت صحيح‌تر ، چنين شبهه‌اى در كار صحابه كه در رسم الخط برخى از لحنها يعنى خطاها را به جاى گذاشته باشند ، از بين مىرود چه اگر خطا و اشتباهى بود و صحابه ، خود ، آن را نوشته باشند حتما خود نيز حذف مىكردند و امّت اسلام را رها نمىكردند تا در تلاوت كتاب خداوند ، سرگردان گردند . ابو عمرو دانى تأويل سخن عايشه را به عهده گرفت كه شايد برون كنندهء نيمهء ديگر اين شبهه باشد البته به فرض اين كه نقل اين سخن از عايشه درست باشد . امّا اكنون بر قرائت مشهور وَ الْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَ الْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ شرح و توضيحى مىافزاييم . اين قرائت ، يكى از مواردى است كه در اين روايت از عايشه رسيده و هر آنچه كه در تفسير مشكل اعرابى آن گفته شده است ، در تفسير ديگر موارد آمده از وى در اين خبر نيز صادق است . روايتى از ابىّ بن كعب آمده است كه وى ( و المقيمون الصّلاة ) ( به رفع ) قرائت كرده است . گروهى از جمله ابن عباس ، ابن مسعود ، عيسى ثقفى ، ابو عمرو بن علاء و اعمش و ديگران هم به اين شكل قرائت كرده‌اند « 2 » . ابو حيّان در شرح اين قرائت مىگويد : « گفته شده در مصحف ابىّ مثل مصحف

--> ( 1 ) العربية ، دراسات فى اللغات و اللهجات و الأساليب ، صص 235 - 246 . [ اين كتاب توسط عبد الحليم النجّار به عربى باز گردان شده ، دار الكتاب العربى ، القاهرة ] . ( 2 ) الكرمانى ، شواذ القراءة ، ص 66 ، ابو حيّان ، البحر المحيط ، ج 3 ، ص 395 و ابن جنى ، المحتسب ، ص 48 .