داده شده باشد . آنچه ذكر شد ، از لحيانى و او از كسائى آورده است . » « 1 » . اين انحراف از موضوع بىارزش نيست چه ما ، اين را از آن جهت آورده‌ايم كه ضعيف بودن خبر [ سالم ] را بيان كنيم ، چون عرب قبل از استعمال خاص اين واژه با كلمه « مصحف » آشنا بود ولى نه به اين معنا كه به اين مناسبت [ تسميهء مجموعهء قرآن ] از زبان حبشى نقل شده باشد ( 3 ) بديهى است كه گردآورى قرآن را زيد بن ثابت به تنهايى انجام نداده است بلكه عمر بن خطاب هم با او همكارى كرده است . چنان كه در روايت ابن ابى داوود از طريق هشام بن عروة و او به نقل از پدرش آمده است : ابو بكر به عمر و زيد گفت : بر در مسجد بنشينيد و هر كس چيزى از كتاب خدا را با دو شاهد نزد شما آورده آن را بنويسيد . سيوطى مىگويد : رجال اين حديث با وجود انقطاع سند آن ، مورد اعتماد [ ثقه ] هستند « 2 » . شايد سالم بن معقل ( 4 ) - با توجه به آنچه كه سيوطى در روايت پيشين از وى گفت - در اين كار سهيم بوده است . همچنين ، ابىّ بن كعب - با توجه به آنچه كه از ابو العاليهء بصرى آمده - در اين كار شركت داشته است . ابو العاليه گفته : « آنها قرآن را در زمان خلافت ابو بكر در مصحفى گرد آورده بودند مردانى مىنوشتند و ابىّ بن كعب بر آنان ديكته مىكرد . » « 3 » . در اين جا توقفى كوتاه در شرح روش زيد و همكارانش در گردآورى قرآن مىنماييم . دكتر حسنين هيكل مىگويد : « بدون ترتيب مىتوان گفت : وى روش تحقيق علمى رايج در روزگار ما را به كار بست و اين روش را با دقتى هر چه تمامتر دنبال كرد » « 4 » . شايد اگر بدانچه كه در گذشته از تفسير البحر المحيط در خصوص قرائت عمر از آيهء وَ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَ الْأَنْصارِ وَ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ . . . « 5 » نقل كرده بوديم ،

--> ( 1 ) ابن منظور الافريقى ، لسان العرب ، ج 9 ، ص 186 . ( 2 ) جلال الدين السيوطى ، الاتقان ، ج 1 ، ص 58 و نيز : المصاحف ، ج 1 ، ص 9 . ( 3 ) همان . ( 4 ) محمّد حسنين هيكل ، الصديق ابو بكر ، ص 343 ، چهارم . ( 5 ) توبه ( 9 ) ، بخشى از آيهء 100 : و پيشگامان نخستين از مهاجران و انصار و كسانى كه ( با نيكوكارى ) از آنان پيروى كردند .