برگشتى داشته باشيم ، ميزان رنج و تلاش زيد در سلامت روشش در جمع قرآن را درك كنيم ، چه در آن جا زيد قرائت درست آيه را وَ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ . . . مىدانست و تلاش داشت تا عمر را راضى كند ، كه سرانجام با حضور ابىّ بن كعب ، قرائت زيد با استشهاد ابىّ به سه موضع از قرآن ، تأييد شد . اين روش و عادت زيد بود . او قرآن را از كاغذها ، تكّه استخوانها و از هر چيزى از قرآن كه صحابه براى او مىآوردند ، جمع‌آورى مىكرد . اختلاف بين او و عمر پيرامون ( واو ) به ميزان دقت و گزينش وى در تمام عملش ، دلالت دارد . در اين جا پرسشى كه مطرح مىشود و همچنان موضع شرح و تفسير بسيارى از خاورشناسان مىباشد « 1 » آن است كه چرا زيد بن ثابت براى اقدام به چنين امر مهمى نسبت به ديگر صحابه انتخاب شده است ؟ به گمان ما ، پاسخ جاحظ در اين زمينه بهترين پاسخ به چنين وسوسه‌هايى است . وى مىگويد : « ديدند كه قرائت زيد ، شايسته‌تر و احقّ است چه قرائت عرضهء آخر قرآن بر پيامبر بود و چون كسانى كه آخرين عرضهء قرآن را شنيده بودند ، بيش از كسانى بودند كه عرضهء ابتدايى قرآن را شنيده بودند ، لذا مردم را به قرائت زيد واداشتند نه قرائت ابىّ و عبد اللّه [ بن مسعود ] هر چند كه قرائت همگى ، حقّ بود ؛ ولى چه بسا حقى در روزگارى - در كنار حقّى ديگر - پايان بخش قيل و قالها و از بين برندهء اختلاف و طمع ورزى باشد ، لذا حقّى را به نفع حقّى ديگر كه عمل به آن ، بهتر و شايسته‌تر است ، ترك كردند . [ مثلا ] اگر فقيهى ببيند كه همهء دانشمندان به روزهء روز عرفه ، بىهيچ اختلاف توافق كرده‌اند و افطار آن روزه را در آن روز نمىپسندند ، و او بايد آن روزه را ، افطار كند تا جايگاه روزهء واجب از مستحب را به آنان بفهماند - و يا اگر بترسد كه در گذر زمان به امر واجب چيزى غير از واجب اضافه شود - [ اگر چنين كند ] درست عمل كرده و حقّى را به خاطر حقّ برترى ترك كرده است ، چه براى حقّ ، اختلاف ، حرام و . . . درجاتى است . . . » « 2 » . جوانب اين

--> ( 1 ) ر . ك : رژى بلاشر ، در آمدى بر قرآن ، ص 32 به بعد [ رژى بلاشر ، در آستانه قرآن ، ترجمان : محمود راميار ، ص 52 به بعد ] . ( 2 ) مختارات فصول الجاحظ ، نسخهء خطى ، دار الكتب ، شمارهء 24069 ، ثبت كتابخانهء امير موسيو كريمر اتريشى ، 1877 ، برگهء شماره 92 ب و 93 الف .