اندر آن سوء المزاج مختلف بود و مخالف مزاج مردم بود ، به كيفيت از كيفيات ، و اگر چه اندك مايه بود ، مردم مر آن سوء المزاج مختلف را از خويشتن در يابند و آن تغيير را اندر يابند ، و همچنين از آن چيز كه به وى باز خورد و ملامس وى گردد اندر يابد به قوّت نفسانى حسّاسهء مدرك . پس اين دليل است بر آنكه مردم مر تغيير مزاج و سوء المزاج مختلف خود را و آن ملامس خود را به قوّت نفسانى همى اندر يابد ، كه آن قوّت يكى از خادمان نفس ناطقهء وى است . و دريابندهء اين سوء المزاج مختلف نبود ، هم از اين وى و هم از ملامس وى مزاج نيست آن را كه تا سوء المزاج مختلف نبود [ و ] در مزاج ملامس ، مخالف مزاج وى نبود ، هيچ چيز از اين معنى اندر نيابد . و از اين جاست كه صاحب بنادق « 1 » را چون سوء المزاج مستولى گردد و در وى هيچ اختلاف نماند ، به سبب استحكام حرارت وى او را از تب و گرمى خود خبر نبود و آن را در نيابد ، ازيرا كه چون سوء المزاج مستولى شود و در او هيچ اختلافى نماند ، همچون مزاج اصلى گردد و آن را در نتواند يافت . و نيز گوييم كه اگر قوّت مدركه كه حاسّه سستى مرد به اندكى و رنج حركت و بعث كردن و رفتن را در نيابدى . چه آن قوت مدركهء حاسّهء مردم است كه سوء المزاج مختلف را كه حادث شود از تعب و ماندگى همى اندراند . و همچنين قوّت مدركهء نفسانى است كه رعشه و لرزهء دست مردم مفلوج به سبب وى همىافتد كه چون قوت محرّكه نفسانى در اعصاب راه نيابد ، به سبب سده « 2 » كه آنجا افتاده باشد [ و ] دست سفل خود حركت كند كه سوى سفل و قوت نفسانى خواهد كه به خلاف آن جهت دست را حركت دهد و قوّت اينجا ضعيف باشد به سبب نارسيدن وى به سبب سده و آن مدركه‌اى بود اندك و ضعيف بود ، كه به آن موضع رسد . پس به سبب اين دو حركت مخالف يكديگر ، آنجا اضطرابى و تشويش حادث شود و آن معنى رعشه است . پس از اينجا معلوم همىشود كه اندر مردم قواى نفسانى ، اندكى خادمان نفس‌اند و اين كارها از معنى ادراك و احساس ايشان همىكند و مزاج و هيچ عرض ديگر نى ، بلكه جسم به ذات خود هيچ كار نكند ، پس اگر اينجا شك كند و گويد كه چون نفس مردم مزاج تن وى است و هيچ از معنى جسم نيست ، چراست كه چون مردم را آفتى اندر مزاج و دماغ و دل

--> ( 1 ) . بنادق جمع بندقه يعنى فندق هندى . نام گياهى است . ( 2 ) . در اصل : شده . سده ، يعنى جاى نشستن و منبر و نشيمنگاه .