مقالت هفتم از فنّ دوّم از جملهء سيّم كى در علم طبيعى است در اثبات نفوس سماوى و كيفيت تصوّرات ايشان و تحركات « 1 » ايشان بدرستى شناختهء وجود حركات دورى مر اجرام سماوى را ، و شناختهء اختلاف « 2 » افلاك و كواكب در جهات آن حركات ، و در سرعت آن [ و ] بطوء آن . و در آنك بعضى از آن بالذّات است ، و بعضى از آن بالعرض ، و آنج بالعرض است لابدّست كى تابع ما بالذّات باشد . و ديگر شناختهء كى حركتى كى بذات است : يا قسرىّ باشد ، يا طبيعىّ ، يا ارادىّ . - پس حركات مستديره كى سماويّات راست از يكى ازين سه برون نباشد . و اوّلان باطل‌اند ، پس ثالث متعيّن باشد « 3 » ، و آن [ اين ] است كى حركت ايشان ارادىّ باشد . امّا بطلان آنك قسرىّ باشد به جهت آنك حركات افلاك : اگر قسرىّ بوذى بر موافقت حركت قاسر بوذى ، جه تحريك قسرىّ نباشد الّا باستصحاب ، پس واجب بوذى كى در اقطاب مختلف نشدندى ، و دانستى اختلاف « 4 » ايشان در اقطاب ، آنگاه اعلاى آنج متحرّك است از افلاك - بالاى او جيزى نيست كى تحريك آن كند « 5 » ، و ما تحت او اگر مدافعت و مزاحمت او كند تا « 6 » قاسر او باشد ، آن مزاحمت و مدافعت هم حركتى باشد ، پس اگر قسرىّ باشد لابدّ باشد كى منتهى شوذ بارادتى يا طبيعتى [ كه ازو بعضى حركات سماوى صادر شود ، جه ما قطعا مىدانيم كه عالم عناصر قاسر عالم افلاك نيست ] در حركت . پس اگر در سماويّات جيزى باشد كى حركت او قسرى باشد همهء آن جنين نباشد - - و ما كلام در آن فرض كنيم كى قسريّ الحركه نباشد .

--> ( 1 ) - و تحريكات - م - ط . ( 2 ) - و شناختى - م - ط . ( 3 ) - ط بى : باشد . ( 4 ) - اخلاف - اصل - كه اختلاف - ط . ( 5 ) - و ما تحت آن كند ط علاوه دارد . ( 6 ) - يا - ط .