نام مىنهند ، و اگر جه هيج حقيقتى ندارد ، و جنان اظهار مىكنند كى آن نيز مذهب حكماء است جه مىگويند كه كل ج ب گاه باشذ كى او را استعمال كنند بحسب خارج و گاه باشذ كى استعمال كنند بحسب حقيقت ، و حكماء استعمال هيج ازين دو نگرده‌اند ، اما از آن خارجي بيان كرده شذ و اما از آن حقيقى و جنين گويند كى مراد از كلّ ج ب آن است كى كل ما لو وجد كان ج ، فهو بحيث لو وجد كان ب ، يعنى هر جه بر تقدير وجود ج باشد ، بر تقدير وجود ب باشذ ، بل كى هرج او را حيثيت اول باشذ ، او را حيثيت دوم باشذ . و معنى « 1 » ( آن ) اينست كى هرج او ملزوم ج است - او ملزوم ب است ، و او متناول ممكنات معدوم و ممتنعات باشذ ، جه خلا اگر جه ممتنع است ، لكن بحيثيتى است كى اگر موجود شوذ بعد باشذ ، بس كلّ خلأ بعد باعتبار حقيقى صادق باشذ ، و باعتبار خارجى نه ، و اين تفسير خطا است نه از آن جهت كى بعضى هم از متأخران گفته‌اند - كى مراد از موضوع ، يا : كل ما لو وجد - و كان ج باشذ - بواو عطف - بىاشتراط آنك آن جيز ملزوم جيميّت باشذ ، يا بىواو عطف - تا معنى اين باشذ كى هرج ملزوم ج است جنين - و جنين است ، جنانك محمول على التقديرين ملزوم ب است ، جنانك گفتند ( كى ) فهو لو وجد كان ب ، بس اگر مراد اول باشذ موجبهء كلى - كى : كل ما لو وجد - و كان مع وجوده [ ج فهو بحيث لو وجد كان ب بموجبهء جزوى كه بعض ما لو وجد و كان مع وجوده ] ب فهو ملزوم لج منعكس [ نشود ] و هيج خلفى و افتراضى بر آن دلالت نكنذ ، جه شايذ - كى جيزى كى ملزوم ج است نيابند . و اگر مراد دوّم باشذ ميان مطلقه و دائمه فرق نماند جه معنى مطلقه اين باشذ كى هرج وجود خارجى او ملزوم ج است وجود خارجى او ملزوم ب است ، بس اگر لزوم در وقتى ثابت باشذ دائما ثابت شوذ و مطلقه دائمه باشذ و اگر لزوم در هيج وقت نباشذ بس مسأله ما نباشذ . جه اين مسلم اينست كى اگر لزوم در وقتي باشذ بايد كى دائما

--> ( 1 ) - معنى دوم - م