« و از نوادر دقايق نكات اين مقام است آنكه اكارم الهيين از حكماى يونانيّين ذكر كرده‌اند كه هر چند مجعولات و معلولات متكثّر مىشوند و كثرت و تركيب ايشان ازدياد و تضاعف مىگيرد ، بساطت و وحدت مبدأ اوّل - عزّ اسمه - مشتدّ و متزايد مىشود . . . و اطّلاع بر كنه اين مقوله اسرار و آگاهى از سرّ اين گونه دقايق ، بىملازمت كتابهاى ما و على الخصوص در باب اين مسأله كتاب تقويم الإيمان ميسّر نيست . » « 1 » 1 - 3 ) مبادى تفسير آيهء لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ : « پس در پردهء خفا نخواهد ماند كه ميانهء عوالم تقرّر و دواير وجود باسرها لازم است كه ارتباط طبيعى و اتّساق لزومى و تساوق ارتباطى و تطابق اعتلاقى بوده باشد تا متصحّح شود از جملهء آنها تحصّل نظام مجموعى وحدانى شخصى مستند به عنايت و ارادهء جاعل احدىّ الذات استنادا وحدانيا . . . و يكى از تفاسير لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا مبتنى بر ملاحظهء اين تلازم و تساوق است ، چنان كه در كتاب تقديسات و كتاب تقويم الإيمان ذكر كرده‌ايم . » « 2 » 1 - 4 ) ضروب جعل و ايجاد و صنع و تكوين : « و فريقى ضروب جعل و ايجاد را سه گرفته‌اند و صنع و تكوين را يك نوع اعتبار كرده‌اند متعلّق به حوادث زمانيه به دو اعتبار مختلف : صنع به حسب اعتبار حدوث دهرى و تكوين به حسب اعتبار حدوث زمانى ؛ و ما در صحيفهء ملكوتيه - كه كتاب ايماضات و تشريفات است - و در كتاب تقويم الإيمان و در رواشح سماويّه طريق تثليث اختيار كرده ، مذهب ساخته‌ايم . » « 3 » 1 - 5 ) تركيب اعداد : « مبادا ضعيف العقل قليل البضاعتى در وهدهء توهّم افتد كه آنچه در

--> ( 1 ) . اثر حاضر ، صص 49 - 48 . ( 2 ) . همان ، صص 89 - 88 . ( 3 ) . همان ، ص 101 .