سپندار مذ ، در عالم معنوى مظهر محبّت و بردبارى و تواضع اهورامزداست ، [ و ] در جهان جسمانى فريشته‌اى است موكّل زمين ، به اين مناسبت آن را مؤنث دانسته ، دختر اهورامزدا خوانده‌اند . سپندارمذ موظف است كه هماره زمين را خرّم و آباد و پاك و بارور نگه دارد ، . . . كليّهء خوشنودى و آسايش در زمين سپرده به دست اوست ، مانند خود زمين اين فرشته شكيبا و بردبار است و به خصوص مظهر وفا و اطاعت و صلح و سازش است . ديو ناخشنودى و خيره‌سرى « تروميئتى » ) taromaiti ( ، همستار يا رقيب و دشمن بزرگ سفندارمذ محسوب است . آخرين ماه سال و پنجمين روز ماه ، موسوم است به سپندارمذ . در ايران قديم در اين روز جشن مىگرفته‌اند . به قول ابو ريحان بيرونى ، اين عيد به زنان تخصيص داشته و از شوهران خود هديه دريافت مىكرده‌اند از اين رو به جشن « مردگيران » معروف بوده است . « 1 » اسفندارمذ در معانى ديگرى از جمله روز سوم خمسهء مسترقه نيز به كار رفته است با توجّه به توضيحات فوق ، اخذ و اقتباس لفظ و معناى اين اصطلاح ، از فرهنگ ايران باستان كاملا محرز است ، امّا آنچه كه شايستهء تأمل است آشنايى عميق شيخ اشراق با اين فرهنگ و تأثّر شديد از آن است كه به برپاداشتن مكتبى فراگير عرفانى - فلسفى اسلامى منجرّ شده است . اسفهبد ناسوت « . . . و المزاج الأتمّ ما للأنسان فاستدعى من الواهب كمالا . . . و يحصل من بعض الانوار القاهرة و هو صاحب طلسم النّوع النّاطق - يعنى « جبرئيل » عليه السّلام و هو الأب القريب من عظماء رؤساء الملكوت . . . على المزاج الأتمّ الإنسانيّ نور مجرد هو النّور المتصرّف فى الصّياصى الأنسيّة و هو النّور المدبّر الّذى هو « اسفهبد النّاسوت » و هو المشير الى نفسه بالأنانيّة . . . » . ( مجموعهء مصنّفات ، ج 2 ؛ حكمة الاشراق ، صص 200 - 201 ) « اسفهبد ناسوت » ، همان نور مدبّر يا نفس ناطقهء انسانى است كه در اصطلاح حكمت

--> ( 1 ) پورداود ، ابراهيم ، يشتها ، ج 1 ، ص 94 .