( مجموعهء مصنّفات ، ج 1 ، تلويحات ، ص 72 ) « . . . فالادراك ليس الّا بالتفات النّفس . . . فلا بدّ و ان يكون للنّفس علم اشراقى حضورى . . . » . ( مجموعهء مصنّفات ، ج 1 ؛ مشارع و مطارحات ، ص 485 ) « . . . و أنت لا تغيب عن ذاتك و عن إدراكك لها فلا تحتاج فى ادراكك لذاتك الى غير ذاتك الظّاهرة لنفسها . . . و مدركيّتك لأشياء أخرى تابع لذاتك . . . » . ( مجموعهء مصنّفات ، ج 2 ؛ حكمة الاشراق ، صص 112 - 113 ) مبحث « ادراك » از مباحث مهم حكمت است و از تعاريف مختلفى كه شيخ اشراق در آثار خود از آن ، ارائه داده است ، هم صعوبت مسأله و هم خطّ سيرى از تطوّر و كمال‌جويى و عروج از وادى نظر به سماوات شهود و اشراق ، به وضوح مشاهده مىشود . شيخ - ره - در آثار فارسيش كما بيش بر همان نهج مشهور حكماى مشّاء رفته است ، در كتاب تلويحات با شرح ملاقات روحانى خود با شبح ارسطو و استمداد از معرفت و حكمت او ، درى تازه به رويش گشوده مىشود . در كتاب مشارع و مطارحات از اين وادى هم فراتر مىرود و به ردّ و انكار نظريّه‌هاى مشهور مخصوصا نظريّه مشّائيان مىپردازد . و سرانجام در حكمة الاشراق نظريّه نهايى خود را كه همان نور و ظهور است عرضه مىدارد . گفتيم كه شيخ - رحمه اللّه - در آغاز كار به صعوبت مسألهء علم و عجز خود از دريافت معنى دقيق آن معترف است و از روح ارسطو استمداد مىطلبد ، يعنى در واقع مىخواهد ناب‌ترين طريق برهان و استدلال را در اين مسأله مستقيما از استاد استادان اين فنّ بگيرد : « . . . كنت زمانا شديد الاشتغال كثير الفكر و الرّياضة و كان يصعب علىّ مسألة العلم ، فوقعت ليلة من الليالى خلسة فى شبه نوم لى ، فإذا انا بلذّة غاشية و نور شعشعانيّ مع تمثّل شبح إنسانيّ ، فرأيته فاذا هو غياث النّفوس و أمام الحكمة ، المعلّم الاوّل . . . فشكوت اليه من صعوبة هذه المسألة فقال لى ارجع الى نفسك فتنحلّ لك . . . » . « 1 » به اين ترتيب شيخ با استمداد از روح بلند معلّم اوّل ، ديگر ادراك را عبارت از حضور صورتى ذهنى از مدرك نمىداند ، بلكه از طريق مراجعه به كيفيّت شناخت ذات و نفس خود و توجّه به اين مهمّ كه اين شناخت نه به وسيلهء قوّهء ديگرى است و نه از طريق

--> ( 1 ) مجموعهء مصنّفات ؛ تلويحات ، ص 70 .