اختصار ذكر كرده‌ام و اين براى دانش‌پژوه ذكى و طالب اشراق كافى است . شيخ - رحمه اللّه - در وصيّت آخر كتاب ، ضمن ذكر تاريخ اختتام تأليف آن - جمادى الآخر سال 852 باز بر حفظ و صيانت آن از نااهل تأكيد مىنمايد و خدا را بر اجراى اين وصيّت خود وكيل مىگيرد . و طالب شايستهء آن را كسى مىداند كه هم از طريقهء مشّايين پايگاه محكمى داشته باشد و هم محبّ نور خدا باشد و در عين حال قبل از شروع بدان ، چهل روز رياضت را با شرايط خاص تحمل بكند . به هر حال ، كتاب حكمة الاشراق ، كتاب كم حجم گرانسنگى است كه از زمان تأليف ، تا حال ، مطمح نظر حكما و عرفا و دانش‌پژوهان بوده و در قوام انديشه و تكامل فكرى بسيارى از نامداران وادى علم و معرفت تأثير بسزا داشته و شروح و حواشى زيادى بر آن نوشته شده است كه از مشهورترين آنها شرح شهرزورى ، شرح قطب الدّين شيرازى ، حاشيهء ملّا صدرا و شرح نظام الدّين احمد هروى ( انواريّه ) را مىتوان نام برد . اين كتاب از دو قسم و هر قسم از چند مقاله تشكيل شده است . اگر چه در قسم اوّل به بحث از منطق و فلسفهء مشّائى و در قسم دوم به بحث از انوار پرداخته است ، سياق كلّى طرح مطالب در اين كتاب بويژه در قسم دوم ، به صورت « نظم پريشان » است ، يعنى مطالب به صورت مرتّب و منسجم بيان نشده است ، بلكه به صورت پراكنده و مكرّر و آميخته با هم ، مطرح گرديده ، و شيوهء بيان در آن - گويى - همچون نظم و شيوهء بيان ، در قرآن است . قسم اوّل قسم اوّل در « ضوابط فكر » ، يعنى دربارهء قواعد و اصول منطقى و فلسفى تنظيم و هدايت فكر و انديشه است و مشتمل بر سه مقاله است . در اين سه مقاله ، ضمن طرح برخى از قواعد عمومى و ضرورى منطقى و فلسفى ، بعضى ديگر از قواعد منطقى و آراى فلسفى مشهور و معمول مشّائيان را مورد جرح و تعديل قرار داده و قاعده‌هاى اشراقى را به جاى آنها ارائه نموده است و يا اصطلاحات