التّى مظهرها بعض البرازخ العلويّة و لها ايجاد المثل و القوّة على ذلك . . . و امّا اصحاب الشّقاوة الّذين كانوا « حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا « 1 » « فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ » « 2 » سواء كان النّقل ( اى التّناسخ ) حقّا او باطلا - فانّ الحجج على طرفى النّقيض فيه ضعيفة - اذا تخلّصوا عن الصّياصى البرزخيّة يكون لها ظلال من الصّور المعلّقة على حسب اخلاقها ، فيجوز ان يكون لها مظهر من هذا العالم و ربّما تنتقل فى مظاهرها و منها يحصل ضرب من الجنّ و الشّياطين . . . و قد يحصل من بعض نفوس المتوسّطين ذوات الاشباح المستنيرة الّتى مظاهرها الأفلاك ، طبقات من الملائكة لا يحصى عددها ، و مرتقى المتقدّسين من المتألّهين اعلى من الملائكة . . . » . « 3 » در اين عقيده كه نفوس سعدا به عالم عقول و انوار مراجعه مىكنند بين حكماى مشّاء و اشراق اختلافى نيست ، اختلاف ، تنها در نفوس متوسّطين و اشقياست و آن چنان كه در متن فوق آمده است بنا بر رأى حكماى اشراق ، نفوس سعداى متوسّط « 4 » و زهّاد ، به عالم مثل معلّقه مىپيوندند و در آنجا مىتوانند براى خود مثال آنچه را كه مىخواهند ايجاد كنند ، و امّا اهل شقاوت كه طبق آيه ، « دور جهنم به زانو در آمده‌اند » و يا « در خانه‌هايشان سرنگون مانده‌اند » هر گاه نفوسشان از بند تن رها گردد ، بر حسب خلقيّاتى كه داشته‌اند ، اشباحى در عالم مثل خواهند داشت و اين اشباح مىتوانند در اين دنيا مظاهرى داشته باشند و چه بسا بتوانند از شبحى به شبحى ديگر منتقل شوند و از آنها نوعى جنّ و شياطين حاصل شود ، و در تأييد اين مسأله و ادامه همين مطلب مىفرمايد : عدّه زيادى از اهل در بند و همچنين تعداد بىشمارى از مردم ميانه ، اين اشباح را ديده‌اند . . . و من از خود تجارب صحيحى دارم دالّ بر اينكه عالم هستى چهار بخش است : 1 . عالم انوار قاهره ( عقول ) 2 . عالم انوار مدبّره ( نفوس ) 3 . دو عالم برزخى ( يكى برازخ اثيرى و ديگرى برازخ عنصرى ) 4 . عالم صور معلّقه ، كه در آن هم صور تيره و تاريك هست و هم اشباح نورانى روشن ، و عذاب اشقيا ، در همين عالم است و جنّ و شياطين از همين نفوس اشقيا و صور معلّقهء آنها به وجود مىآيند ؛ . . . و گاهى از بعضى از نفوس متوسّطين در سعادت كه داراى اشباحى نورانى هستند و مظاهر آنها افلاك است ، طبقاتى بىشمار از ملائكه

--> ( 1 ) سورهء مريم ( 19 ) آيهء 69 . ( 2 ) سوره 11 ( هود ) آيهء 70 و 97 از حاشيهء ص 230 ، حكمة الاشراق . ( 3 ) حكمة الاشراق ، صص 229 تا 235 به اختصار . ( 4 ) منظور از متوسّط ، متوسّط در علم و عمل است نه متوسّط در سعادت .