دوم ؛ بازگشتن از مناهى مثل فسوق و فجور و مخالفات شرعيّه ، و آن توبهء فسّاق است . سوّم ؛ بازگشتن است از اخلاق ذميمه و اوصاف قبيحه ، و اين توبهء أبرار است . چهارم ؛ بازگشتن است از غير حق ، و اين توبهء كاملان از انبياء عليهم السّلام است كه : « إنّه ليغان على قلبي و إنّى لأستغفر اللّه فى كلّ يوم سبعين مرّة بدرستى كه تاريكى بر دل من مىآيد و من هر روز هفتاد بار استغفار مىكنم . » اشاره به همين معنى است . [ شرح گلشن راز / 258 ] حضرت إمام صادق ( ع ) فرموده است : « عبادت ، جز به توبه راست نيايد كه حق تعالى توبت ، مقدّم گردانيد بر عبادت « كما قال : التّائبون العابدون » ( سورهء « توبه » ( 9 ) آيهء 212 ، ) [ عطّار ، تذكرة الأولياء / 17 ] « ذو النّون مصرى » گفته است : « توبهء عوام از گناه است و توبهء خواص از غفلت » گفت : « بر هر عضوى ، توبه‌يى است . توبهء دل ، نيّت كردن است بر ترك شهوات حرام ، و توبهء چشم ، از محارم چشم بر هم نهادن ، و توبهء دست ، ترك گرفتن دست از مناهى ، و توبهء پاى ، نارفتن به مناهى » [ تذكرة الأولياء / 152 ] « سهل بن عبد اللّه » گفته است : « اوّل چيزى كه مبتدى را لازم آيد - توبه است و آن ندامت است و شهوات ، از دل بر كندن و از حركات مذمومه به حركات محموده نقل كردن . و دست ندهد بنده را توبه تا خاموشى ، را لازم خود نگرداند و خاموشى ، لازم او نگردد . . . » [ تذكرة الأولياء / 315 ] نيز گويد : « اوّل توبه ، اجابت است ، پس انابت ، پس توبه است ، پس استغفار ، اجابت به فعل بود و انابت به دل و توبه به نيّت و استغفار از تقصير » [ تذكره / 317 ] « يحيى بن معاذ » گفته است : « علامت توبهء نصوح ، سه چيز است : كم خوردن از بهر روزه و كم خفتن از بهر نماز و كم گفتن از بهر ذكر حقّ ، تعالى » [ تذكره / 371 ] « جنيد بغدادى » گفته است : « توبه را سه معنى است اوّل ندامت ، دوم ، عزم بر ترك معاودت ، سوم ، خود را پاك كردن از مظالم و خصومت . » [ تذكرة الأولياء / 446 ] توبه عبارت از يك نوع انقلاب حال و تحوّلى است در طالب و ابتداى حيات تازه‌يى است كه روح آدمى از غفلت و بىخبرى ، بيدار گردد و گناهكار از راه‌هاى